parochet

parochet (hebr.; jid. porojches) – w synagodze bogato zdobiona zasłona na aron (ha-)kodesz. Geneza zwyczaju zawieszania p. sięga czasów biblijnych i odwołuje się do nakazów Bożych, odnoszących się do urządzenia Pierwszego Przybytku. Używany współcześnie p. jest odpowiednikiem zasłony, która w Namiocie Spotkania (a potem w Świątyni Jerozolimskiej), oddzielała miejsce Święte (hebr. Kodesz) od Najświętszego ( Święte Świętych), gdzie stała Arka Przymierza (Wj 26,31-34; 2 Krn 3,14). Kryła ona przed oczyma [więcej...]

Polski Słownik Judaistyczny - wersja Beta

Szanowni Państwo!

Udostępniliśmy Polski Słownik Judaistyczny w Portalu Delet.

Jest to wersja testowa (beta), w związku z czym na stronie mogą pojawić się błędy.

Zachęcamy do korzystania.

 

Cukunft

Cukunft (jid., Przyszłość), właśc. Jugent(Jugnt) -Bund „„Cukunft” (jid., Związek Młodzieżowy „Przyszłość”); Żydowska Młodzież Robotnicza „Przyszłość” – organizacja młodzieżowa związana z Bundem, działająca w Polsce na szerszą skalę od 1919. Pierwsze grupy młodzieży, określające się jako „Mały Bund” zaczęły powstawać na początku XX w. na Białorusi, we Włocławku i w Lublinie (jako „Pomoc Bundu”). C. ukształtował się ideologicznie i organizacyjnie w 1916. Prowadził szeroką działalność kulturalno-oświatową [więcej...]

kibuc

kibuc (hebr., zebranie, zgromadzenie) – określenie używane w kilku znaczeniach, które wiążą się z działaniem kolektywnym; 1. osiedle w Palestynie bądź w Izraelu, stanowiące społeczność kolektywnie dzielącą własność środków produkcji oraz odpowiedzialność za zaspakajanie potrzeb wspólnoty i jej członków wraz z rodzinami; początkowo było wyłącznie farmą rolniczą, później coraz częściej łączyło produkcję rolną i przemysłową. Pojęcie k. jest używane zamiennie z terminem kwuca (l.mn. kwucot, hebr., grupa, [więcej...]

haskala

haskala (hebr., edukacja, nauczanie, erudycja, oświecenie; jid. haskole) – nurt w kulturze żydowskiej rozwijający się w Europie od lat 80. XVIII w., powstały pod wpływem oddziaływania haseł oświecenia w krajach europejskich, jak również szeroko rozumianych tradycji nurtu racjonalistycznego w filozofii żydowskiej, począwszy od Majmonidesa i jego zwolenników. Już w latach 40. XVIII w. zaczęły się pojawiać wybitne jednostki, będące jego protagonistami, w tym wielu Żydów pochodzących z terenów [więcej...]

Emanuel Ringelblum

pseud. Menachem (1900 Buczacz – 1944 Warszawa) – historyk, organizator Podziemnego Archiwum Getta Warszawskiego [Czytaj Dalej...]

Rosz ha-Szana

Rosz ha-Szana Rosz ha-Szana (hebr., Początek Roku; jid. Roszeszone) – 1. święto Nowego Roku, zw. też w Polsce Świętem Trąbek, Trąbkami – obchodzone pierwszego i drugiego dnia tiszri, będące początkiem Jamim Noraim, które kończą się w dniu Jom Kipur. Pierwotnie, tzn. w BH święto to określano jako Zichron Terua (hebr., Upamiętnienie Dęcia w Szofar) oraz Jom Terua (hebr., Dzień Dęcia w Szofar). Nazwa R. ha-Sz. pojawia się dopiero w Misznie, gdzie wyliczono cztery daty w kalendarzu żydowskim, będące pierwszym [więcej...]

Wielka Synagoga na Tłomackiem w Warszawie

Wielka Synagoga na Tłomackiem w Warszawie główna synagoga postępowa (reformowana) w Warszawie. Jej geneza sięga 1806, gdy grupa zwolenników haskali, związanych od końca XVIII w. z synagogą Izaaka Flataua przy ul. Daniłowiczowskiej (zw. „niemiecką”), postanowiła ją utrzymać po śmierci założyciela. W 1843-1849 został wzniesiony, a potem rozszerzony, jej budynek w tymże miejscu. Od 1859 wygłaszano w niej kazania w języku polskim (por. Jastrow Markus), co stanowiło zamknięcie procesu polonizacji ugrupownia tzw. postępowców w Warszawie. W [więcej...]

[[tag]]
[[ searchIndexLetter ]]
szukasz
[[searchWord]]
[[parentCategories[0].categoryname]]
[[childCat.categoryname]]
[[childCat2.categoryname]]
Typ dokumentu:
[[docTypeName]]

haseł: [[resultNumer]]
haseł: BRAK
[[article.mainPhoto.description]]
Hasło:

[[article.title]]


WAŻNE DATY:
spis treści:
  1. [[paragraph.paragrTitle]]
  2. Przypisy
  3. Powiązane treści
  4. Bibliografia

tagi:
[[tag.value]],
[[category.categoryname]]
[ [[result.title.charAt(0).toUpperCase()]] ]
[[result.title]] [więcej...]
nie znaleziono wyników
nie znaleziono wyników dla zaczynających się od [[char]] lub
nie znaleziono wyników dla zaczynających się od cyfr
nie znaleziono wyników dla zapytania: "[[searchWord]]"
nie znaleziono wyników dla wybranego zestawu tagów
nie znaleziono wyników dla wybranych kategorii
i typu hasła [[docTypeName]]
[[article.title]]
[[article.shortVersion]]

[[$index + 1]]. [[paragraph.paragrTitle]]
[zwiń] [rozwiń]
[[photodescription]]
Przypisy
[zwiń] [rozwiń]
Powiązane treści
[zwiń] [rozwiń]
Bibliografia
[zwiń] [rozwiń]
Autor: [[article.author]]

Elijahu (Eliasz) ben Szlomo (Salomon) Zalman

Elijahu (Eliasz) ben Szlomo (Salomon) Zalman

Eliasz, Gaon z Wilna; Elijahu z Wilna, zw. Wielkim Gaonem Wileńskim lub HAGRA (akr. od Ha-Gaon Rabi Elijahu, pisane przez alef) (1720 Sielec – 1797 Wilno) – talmudysta i kabalista; jedna z największych i najciekawszych postaci w historii Żydów, która w decydujący sposób wpłynęła na ukształtowanie się misnagdyzmujudaizmu ortodoksyjnego. Pochodził z rodziny o tradycjach rabinackich. Tylko we wczesnej młodości korzystał z pomocy nauczycieli (ojca i Mojżesza, rabina z Kiejdan), nie studiował, jak inni, w jesziwach. W wieku niespełna 7 lat wygłosił swój pierwszy wykład talmud. w Synagodze Starej w Wilnie; mając lat 13 był biegły zarówno w TB, jak i – co było wówczas rzadkością – w TJ oraz kabalistyce. W wieku 18 lat ożenił się; do 25 roku życia podróżował (m.in. po Niemczech i Austrii). Powróciwszy do Wilna poświęcił się całkowicie studiom we własnym be(j)t ha-midraszu, otrzymując zasiłek od tamtejszej gminy. Kiedy miał 30 lat był już sławny w całym świecie żydowskim. Dopiero w wieku lat 40 porzucił pustelniczy tryb życia (miał spać jedynie po 2 godziny na dobę i nie rozmawiać o niczym, co by nie dotyczyło Tory). Nigdy nie przyjął jednak żadnego oficjalnego stanowiska; nie udzielał – jak inni uczeni – responsów i aprobacji. Interesował się gramatyką, geometrią, astronomią, zoologią, botaniką, geografią i medycyną, które uważał za przydatne do rozumienia Tory. Pod wpływem studiów kabalistycznych próbował stworzyć golema. Zwalczał chasydyzm, głównie jako ruch nie głoszący prymatu studiowania Prawa, a przez „kult” cadyków rodzący podejrzenia o sekciarstwo, podobne do sabataizmu. W 1772, 1781 i 1797 złożył podpis pod klątwą, rzuconą przez rabinat wileński na chasydów (cherem). Nie przyjął Menachema Mendla z Witebska i jego ucznia, Zalmana ben Barucha Szneura, którzy pragnęli złożyć mu wizytę i przekonać o zgodności zasad chasydyzmu z Torą. W 1780 E. ben Sz.Z. założył szkołę w Wilnie, w której pracował z niewielką grupą szczególnie zdolnych i zaawansowanych uczniów (por. m.in. Chaim ben Icchak z Wołożyna; Izrael ben Samuel Askenazi ze Szkłowa), kładąc m.in. nacisk na znajomość języka hebrajskiego i studia biblijne, poprzedzające poznawanie Talmudu. Jako uczony odżegnywał się od wszelkiej sofistyki i pilpulu. Zainicjował poważne studia nad Biblią, Talmudem i literaturą rabiniczną, m.in. oparte na śledzeniu paralel, cytatów i wersji tekstów, dzięki czemu został uznany za „ojca krytyki talmudycznej” oraz położył podwaliny pod tzw. racjonalizm litewski w naukach talmudycznych. Pozostawił w rękopisach 70 dzieł, z których 50 zostało wydane już po jego śmierci (niektóre tylko we fragmentach). Wśród prac E. ben Sz.Z. były m.in.: komentarz do Tory pt. Ad(d)eret Elijahu (Dubrowna 1804); komentarze do ksiąg biblijnych: Jozuego, Ezdrasza, 1 i 2 Kronik, Lamentacji, Hioba, Izajasza, Pieśni nad pieśniami, Habakuka, Jonasza, 1 i 2 Królewskiej, Ozeasza; liczne komentarze do Miszny, w tym do: Zeraim, Tohorot, Kodaszim, Pirke(j) Awot; komentarze do Tosefty; komentarze i glosy do całego TJ i całego TB oraz porządku ZeraimTJ i traktatu Awot de Rabi Natan; komentarze do midraszy, w tym do SifryPirke(j) de Rabi Eliezer; komentarze do poszczególnych części Szulchan Aruch; komentarze kabalistyczne, w tym do Sefer JeciraSefer ha-Zohar (t. 1–11); komentarze do Hag(g)ady szel Pesach. Opracował też dzieło nt. granic starożytnego Izraela i planu Świątyni Jerozolimskiej (Curat ha-Arec we-tabnit ha-Bajt, Szkłów 1802) oraz rozprawy poświęcone astronomii, trygonometrii i algebrze (m.in. Ajil Meszul(l)asz, Wilno, Grodno 1834). Z postacią E. ben Sz.Z. związanych było wiele ludowych legend. Poświęcono mu także liczne opracowania popularne i naukowe. Od końca XIX w. stał się również bohaterem kilku dzieł literackich, przede wszystkim przedstawiających go jako przeciwnika chasydyzmu. (Por. też m.in.: Abraham ben Eliasz Gaon z Wilna; Dawid z Makowa; Dow Ber z Międzyrzecza; Hurwic-Wilner Eliasz Pinchas; Issachar Ber ben-Tanchum; jesziwa w Wołożynie; Kadysz; Katz Abraham ben Aleksander z Kalisza; Lewin Joszua Heszel ben Elija Zeew ha-Lewi; Małe traktaty talmudyczne; Manasse ben Josef z Ilii; minhag; nusach; Seder Olam)

Encyklopedia Getta Warszawy

Prezentujemy Polski Słownik Judaistyczny (PSJ) w nowej, odświeżonej formie.  

PSJ umożliwia szybki i wygodny dostęp do blisko czterech tysięcy haseł dotyczących kultury i historii Żydów polskich. Słownik przybliża użytkownikom takie zagadnienia jak religia, nauka, obyczaje, sztuka, polityka, życie codzienne i gospodarcze. Bardzo ważną i dużą część słownika stanowią biogramy najwybitniejszych przedstawicieli świata kultury żydowskiej oraz polsko-żydowskiej. PSJ stanowi idealny punkt wyjścia do dalszych poszukiwań i badan nad kulturą żydowską. Stanowi także przydatne narzędzie dla wszystkich zajmujących się działalnością edukacyjną i kulturalną.  

Polski Słownik Judaistyczny powstał jako praca zbiorowa pod. red. Zofii Borzymińskiej i Rafała Żebrowskiego. 

Projekt będzie stopniowo rozwijany we współpracy ze specjalistami i pracownikami Żydowskiego Instytutu Historycznego. Powstałe nowe hasła słownikowe zostaną zaktualizowane w oparciu o najnowsze badania i stan wiedzy. Wybrane zagadnienia zostaną uzupełnione o materiały wizualne oraz linki do plików źródłowych.  

Przypomnij

[[error]]

To pole jest wymagane.
Nazwa użytkownika musi mieć najwyżej 30 znaków.
Nazwa użytkownika musi mieć co najmniej 2 znaki.
[[error]]
To pole jest wymagane.
[[error]]
To pole jest wymagane.
Adresy różnią się od siebie.
To pole jest wymagane.
Hasło musi zawierać co najmniej 6 znaków, w tym małą literę, wielką literę oraz cyfrę.
To pole jest wymagane.
Hasła różnią się od siebie.
Rok urodzenia musi składać się z 4 cyfr.
Nieprawidłowy rok urodzenia
[[error]]

Pola oznaczone * są obowiązkowe. Klikając przycisk „załóż konto”, akceptujesz nasz Regulamin oraz potwierdzasz zapoznanie się z Zasadami dotyczącymi danych, w tym z Zasadami stosowania plików cookie.

Dziękujemy za założenie konta w portalu Delet. Aby w pełni korzystać z możliwości portalu, musisz aktywować konto. Na podany adres email został wysłany link aktywacyjny. Jeśli nie dostałeś linka aktywacyjnego, zobacz, co możesz zrobić w FAQ.

Twoje konto w portalu Delet nie jest jeszcze aktywne, kliknij w link aktywacyjny w przesłanym emailu (jeśli nie otrzymałeś maila aktywacyjnego w ciągu godziny, sprawdź folder spam) lub wyślij mail aktywacyjny ponownie. W razie problemów skontaktuj się z administratorem.

Zbyt wiele razy został wpisany niepoprawny mail lub hasło.
Kolejną próbę będzie można podjąć za 5 minut.

Twoje konto zostało aktywowane!

To pole jest wymagane.

Na twój podany przy rejestracji adres email zostanie przesłany link umożlwiający zmianę hasła.

To pole jest wymagane.
Hasło musi zawierać co najmniej 6 znaków, w tym małą literę, wielką literę oraz cyfrę.
To pole jest wymagane.
Hasła różnią się od siebie.

Twoje hasło zostało zmienione.

Nie udało się zmienić hasła.

[[error]]

Nowy zbiór

To pole jest wymagane.
Opis może mieć najwyżej 200 znaków.
Opis musi mieć co najmniej 2 znaki.
POL ENG

Pola oznaczone * są obowiązkowe.

[[infoContent]]