parochet (hebr.; jid. porojches) – w synagodze bogato zdobiona zasłona na aron (ha-)kodesz. Geneza zwyczaju zawieszania p. sięga czasów biblijnych i odwołuje się do nakazów Bożych, odnoszących się do urządzenia Pierwszego Przybytku. Używany współcześnie p. jest odpowiednikiem zasłony, która w Namiocie Spotkania (a potem w Świątyni Jerozolimskiej), oddzielała miejsce Święte (hebr. Kodesz) od Najświętszego ( Święte Świętych), gdzie stała Arka Przymierza (Wj 26,31-34; 2 Krn 3,14). Kryła ona przed oczyma [więcej...]
Szanowni Państwo!
Udostępniliśmy Polski Słownik Judaistyczny w Portalu Delet.
Jest to wersja testowa (beta), w związku z czym na stronie mogą pojawić się błędy.
Zachęcamy do korzystania.
haskala (hebr., edukacja, nauczanie, erudycja, oświecenie; jid. haskole) – nurt w kulturze żydowskiej rozwijający się w Europie od lat 80. XVIII w., powstały pod wpływem oddziaływania haseł oświecenia w krajach europejskich, jak również szeroko rozumianych tradycji nurtu racjonalistycznego w filozofii żydowskiej, począwszy od Majmonidesa i jego zwolenników. Już w latach 40. XVIII w. zaczęły się pojawiać wybitne jednostki, będące jego protagonistami, w tym wielu Żydów pochodzących z terenów [więcej...]
Rosz ha-Szana Rosz ha-Szana (hebr., Początek Roku; jid. Roszeszone) – 1. święto Nowego Roku, zw. też w Polsce Świętem Trąbek, Trąbkami – obchodzone pierwszego i drugiego dnia tiszri, będące początkiem Jamim Noraim, które kończą się w dniu Jom Kipur. Pierwotnie, tzn. w BH święto to określano jako Zichron Terua (hebr., Upamiętnienie Dęcia w Szofar) oraz Jom Terua (hebr., Dzień Dęcia w Szofar). Nazwa R. ha-Sz. pojawia się dopiero w Misznie, gdzie wyliczono cztery daty w kalendarzu żydowskim, będące pierwszym [więcej...]
wyższe uczelnie w Palestynie i Babilonii, w których prowadzono studia rabiniczne. W Palestynie istniały już za czasów Drugiej Świątyni Jerozolimskiej, jednak ich rola zmieniła się zasadniczo po jej upadku (70 n.e.). Kiedy przestało istnieć centralne miejsce sprawowania kultu, najważniejszym zadaniem uczonych ( tan(n)aitów) stało się ocalenie religii, m.in. poprzez zachowanie, uporządkowanie i systematyzację całej spuścizny literackiej poprzednich pokoleń (por. Miszna). Jochanan ben Zak(k)aj utworzył w Jawne uczelnię ( akademia w Jawne), skupiając wokół siebie mężów uczonych w Prawie oraz uczniów, by wraz z nimi podjąć prace nad tym dziełem. Ustalono wówczas kanon Biblii Hebrajskiej oraz liturgii modlitw. Rada wyłoniona z grona uczonych zastąpiła zlikwidowany przez Rzymian sanhedryn. Pełniła ona rolę autonomicznej władzy, kierującej sprawami nie tylko religijnymi, ale także świeckimi. Była najwyższym autorytetem (także w dziedzinie prawa), uznawanym przez Żydów na całym świecie. Jej przewodniczącego Rzymianie uważali za najwyższego zwierzchnika i patriarchę wszystkich Żydów w imperium (aż do końca V w.). Po upadku powstania Bar Kochby (135 n.e.), kiedy zelżały represje Rzymian, zebrał się synod pozostałych przy życiu uczonych. Pierwsze takie zgromadzenie odbyło się ok. 140-145 n.e. w Usza (Dolna Galilea). Tam przeniósł się też sanhedryn. W Usza kontynuowano działalność akademii w Jawne. Później centrum naukowe przenosiło się jeszcze kilkakrotnie: do Szefaram, Be(j)t Szearim, Seforis (w którym pracował Jehuda ha-Nasi, redagując ostatecznie tekst Miszny) i do Tyberiady, gdzie funkcjonowało przez wiele wieków, owocując opracowaniem Talmudu Jerozolimskiego oraz wprowadzeniem wokalizacji tekstów masoreckich ( masora i masoreci; por. też: nakdanim; hebrajski alfabet). Inne a.t. rozwinęły w tym czasie działalność w Lyddzie, Seforis i Cezarei, żadna z nich jednak nie dorównywała akademii w Tyberiadzie. W Jerozolimie, od IX w. aż do wkroczenia Seldżuków (1071), funkcjonowała a.t., która następnie przeniosła się do Tyru, a później do Trypolisu i Palestyny, tracąc na wieki swą wiodącą rolę. W Babilonii, w pierwszych wiekach naszej ery, a.t. istniały w Nisibis i Nehar Pekod. Rozkwit nauki nastąpił na początku III w., kiedy to po upadku powstania Bar Kochby do Babilonii przybyli z Palestyny uczeni Abba Aricha i Mar Samuel. Pierwszy z nich założył a.t. w Surze (219 n.e.), drugi przejął kierownictwo a.t. w Nehardei. Sura przez wieki (aż do 946 n.e.) stanowiła najważniejsze centrum naukowe w Babilonii. Dziełem tamtejszych uczonych ( amoraitów) jest Talmud Babiloński. Po zburzeniu Nehardei (259 n.e.), tamtejsza a.t. przeniosła się do Pumbedity. Przez wiele wieków, aż do powstania nowych centrów nauki w Afryce Płn. i Europie, Żydzi uznawali supremację obydwu tych, funkcjonujących aż do XIII w., babilońskiej akademii (zasadniczą rolę przestały one odgrywać już dwa wieki wcześniej). Spadkobierczyniami starożytnych a.t. były europejskie jesziwy; pośród nich znamienite, cieszące się wielką światowej sławą jesziwy na ziemiach polskich (w Krakowie, Lublinie, Grodnie, Lwowie), utworzone w okresie rozkwitu kultury żydowskiej na ziemiach polskich w XVI w., nazywane niekiedy także a.t,.oraz późniejsze, z czasów zaborów i II Rzeczpospolitej. (Zob. też: jesziwa w Mirze; jesziwa w Telcu; jesziwa w Słobodce; jesziwa w Wołożynie; Jesziwa Mędrców Lublina; rektor; rosz jesziwa; Tory nauczanie; oraz m.in.: Isserles Mojżesz; Jaffe Mordechaj ben Abraham; Jakub Polak; Luria Salomon ben Jechiel; Szachna Szalom)
Prezentujemy Polski Słownik Judaistyczny (PSJ) w nowej, odświeżonej formie.
PSJ umożliwia szybki i wygodny dostęp do blisko czterech tysięcy haseł dotyczących kultury i historii Żydów polskich. Słownik przybliża użytkownikom takie zagadnienia jak religia, nauka, obyczaje, sztuka, polityka, życie codzienne i gospodarcze. Bardzo ważną i dużą część słownika stanowią biogramy najwybitniejszych przedstawicieli świata kultury żydowskiej oraz polsko-żydowskiej. PSJ stanowi idealny punkt wyjścia do dalszych poszukiwań i badan nad kulturą żydowską. Stanowi także przydatne narzędzie dla wszystkich zajmujących się działalnością edukacyjną i kulturalną.
Polski Słownik Judaistyczny powstał jako praca zbiorowa pod. red. Zofii Borzymińskiej i Rafała Żebrowskiego.
Projekt będzie stopniowo rozwijany we współpracy ze specjalistami i pracownikami Żydowskiego Instytutu Historycznego. Powstałe nowe hasła słownikowe zostaną zaktualizowane w oparciu o najnowsze badania i stan wiedzy. Wybrane zagadnienia zostaną uzupełnione o materiały wizualne oraz linki do plików źródłowych.