parochet

parochet (hebr.; jid. porojches) – w synagodze bogato zdobiona zasłona na aron (ha-)kodesz. Geneza zwyczaju zawieszania p. sięga czasów biblijnych i odwołuje się do nakazów Bożych, odnoszących się do urządzenia Pierwszego Przybytku. Używany współcześnie p. jest odpowiednikiem zasłony, która w Namiocie Spotkania (a potem w Świątyni Jerozolimskiej), oddzielała miejsce Święte (hebr. Kodesz) od Najświętszego ( Święte Świętych), gdzie stała Arka Przymierza (Wj 26,31-34; 2 Krn 3,14). Kryła ona przed oczyma [więcej...]

Polski Słownik Judaistyczny - wersja Beta

Szanowni Państwo!

Udostępniliśmy Polski Słownik Judaistyczny w Portalu Delet.

Jest to wersja testowa (beta), w związku z czym na stronie mogą pojawić się błędy.

Zachęcamy do korzystania.

 

Cukunft

Cukunft (jid., Przyszłość), właśc. Jugent(Jugnt) -Bund „„Cukunft” (jid., Związek Młodzieżowy „Przyszłość”); Żydowska Młodzież Robotnicza „Przyszłość” – organizacja młodzieżowa związana z Bundem, działająca w Polsce na szerszą skalę od 1919. Pierwsze grupy młodzieży, określające się jako „Mały Bund” zaczęły powstawać na początku XX w. na Białorusi, we Włocławku i w Lublinie (jako „Pomoc Bundu”). C. ukształtował się ideologicznie i organizacyjnie w 1916. Prowadził szeroką działalność kulturalno-oświatową [więcej...]

kibuc

kibuc (hebr., zebranie, zgromadzenie) – określenie używane w kilku znaczeniach, które wiążą się z działaniem kolektywnym; 1. osiedle w Palestynie bądź w Izraelu, stanowiące społeczność kolektywnie dzielącą własność środków produkcji oraz odpowiedzialność za zaspakajanie potrzeb wspólnoty i jej członków wraz z rodzinami; początkowo było wyłącznie farmą rolniczą, później coraz częściej łączyło produkcję rolną i przemysłową. Pojęcie k. jest używane zamiennie z terminem kwuca (l.mn. kwucot, hebr., grupa, [więcej...]

haskala

haskala (hebr., edukacja, nauczanie, erudycja, oświecenie; jid. haskole) – nurt w kulturze żydowskiej rozwijający się w Europie od lat 80. XVIII w., powstały pod wpływem oddziaływania haseł oświecenia w krajach europejskich, jak również szeroko rozumianych tradycji nurtu racjonalistycznego w filozofii żydowskiej, począwszy od Majmonidesa i jego zwolenników. Już w latach 40. XVIII w. zaczęły się pojawiać wybitne jednostki, będące jego protagonistami, w tym wielu Żydów pochodzących z terenów [więcej...]

Emanuel Ringelblum

pseud. Menachem (1900 Buczacz – 1944 Warszawa) – historyk, organizator Podziemnego Archiwum Getta Warszawskiego [Czytaj Dalej...]

Rosz ha-Szana

Rosz ha-Szana Rosz ha-Szana (hebr., Początek Roku; jid. Roszeszone) – 1. święto Nowego Roku, zw. też w Polsce Świętem Trąbek, Trąbkami – obchodzone pierwszego i drugiego dnia tiszri, będące początkiem Jamim Noraim, które kończą się w dniu Jom Kipur. Pierwotnie, tzn. w BH święto to określano jako Zichron Terua (hebr., Upamiętnienie Dęcia w Szofar) oraz Jom Terua (hebr., Dzień Dęcia w Szofar). Nazwa R. ha-Sz. pojawia się dopiero w Misznie, gdzie wyliczono cztery daty w kalendarzu żydowskim, będące pierwszym [więcej...]

Wielka Synagoga na Tłomackiem w Warszawie

Wielka Synagoga na Tłomackiem w Warszawie główna synagoga postępowa (reformowana) w Warszawie. Jej geneza sięga 1806, gdy grupa zwolenników haskali, związanych od końca XVIII w. z synagogą Izaaka Flataua przy ul. Daniłowiczowskiej (zw. „niemiecką”), postanowiła ją utrzymać po śmierci założyciela. W 1843-1849 został wzniesiony, a potem rozszerzony, jej budynek w tymże miejscu. Od 1859 wygłaszano w niej kazania w języku polskim (por. Jastrow Markus), co stanowiło zamknięcie procesu polonizacji ugrupownia tzw. postępowców w Warszawie. W [więcej...]

[[tag]]
[[ searchIndexLetter ]]
szukasz
[[searchWord]]
[[parentCategories[0].categoryname]]
[[childCat.categoryname]]
[[childCat2.categoryname]]
Typ dokumentu:
[[docTypeName]]

haseł: [[resultNumer]]
haseł: BRAK
[[article.mainPhoto.description]]
Hasło:

[[article.title]]


WAŻNE DATY:
spis treści:
  1. [[paragraph.paragrTitle]]
  2. Przypisy
  3. Powiązane treści
  4. Bibliografia

tagi:
[[tag.value]],
[[category.categoryname]]
[ [[result.title.charAt(0).toUpperCase()]] ]
[[result.title]] [więcej...]
nie znaleziono wyników
nie znaleziono wyników dla zaczynających się od [[char]] lub
nie znaleziono wyników dla zaczynających się od cyfr
nie znaleziono wyników dla zapytania: "[[searchWord]]"
nie znaleziono wyników dla wybranego zestawu tagów
nie znaleziono wyników dla wybranych kategorii
i typu hasła [[docTypeName]]
[[article.title]]
[[article.shortVersion]]

[[$index + 1]]. [[paragraph.paragrTitle]]
[zwiń] [rozwiń]
[[photodescription]]
Przypisy
[zwiń] [rozwiń]
Powiązane treści
[zwiń] [rozwiń]
Bibliografia
[zwiń] [rozwiń]
Autor: [[article.author]]

ślub

ślub

(hebr. chatuna; jid. chasene, chupe-wekduszn = ślub według rytuału żydowskiego) – ceremonia wieńcząca zawieranie małżeństwa (por. szadchan; t(e)naim; e(j)rusim; posag). Uczestnictwo w niej było micwą. Istniały liczne ograniczenia w wyborze daty ślubu. Nie można go było organizować w szabat, święta (w tym także w okresie półświątecznym Pesachu i Sukot), a zwyczajowo – także w ich przeddzień (za wyjątkiem Purim i Chanuki) oraz podczas liczenia omeru (między świętami Pesach a Szawuot, za wyjątkiem dni Rosz Chodesz, Lag ba-Omer oraz od trzeciego do piątego siwan [por. Szloszet jeme(j) (ha-)hagbala]; w kulturze sefardyjskiej – tylko za wyjątkiem Lag ba-Omer), w czasie trzech tygodni przed Tisza be-Aw, a także Dziesięciu Dni Pokuty. Za najodpowiedniejszy dzień na ś. uważano wtorek, jako że w powszechnym mniemaniu był on szczęśliwym dniem, gdyż – zgodnie z tradycją – Bóg tworząc świat, tego dnia miał dwukrotnie zobaczyć, że stworzone przezeń dzieła „były dobre” (Rdz 1,10 i 12); na temat wyboru właściwego dnia do zawarcia Ś. istniały także inne poglądy. Nie można było też jego daty wyznaczyć na czas, kiedy panna młoda (hebr. kala) nie była w stanie czystości rytualnej (tzn. przechodziła menstruację bądź nie upłynęło jeszcze siedem dni od jej zakończenia; por. nid(d)a). Z tych samych powodów, zwyczajowo, w przeddzień ceremonii, wieczorem udawała się ona do mykwy. Pan młody (hebr. chatan) w szabat poprzedzający ś. wzywany był w synagodze do czytania Tory. Oblubieńca nazywano chlubnym mianem Szabat Chatan (hebr., Oblubieniec Soboty). Nie istniały przepisy dotyczące stroju, w jakim państwo młodzi winni byli występować. Zwyczajowo panna młoda zakładała białą suknię i welon. Część ortodoksów uważała, że pan młody powinien mieć na sobie kitel; w niektórych gminach zakładał tałes, czasem też sztrajmel. Przed poprowadzeniem pod ślubny baldachim ( chupa), przy świadkach, dokonywano aktu, zw. kinjan, czyli potwierdzenia zobowiązań zawartych w ketubie, poprzez przyjęcie chustki bądź części odzieży od rabina i zwrócenie mu jej, oraz podpisanie przez świadków dokumentu (w wielu gminach podpis składał także pan młody). Potem doprowadzano oblubieńca do oczekującej go panny młodej. Wśród Żydów aszkenazyjskich istniał zwyczaj zarzucania przez pana młodego chusty na głowę panny młodej (jid., badeken di kale = nakrycie oblubienicy), kiedy to mógł on spojrzeć na swą przyszłą żonę, jeszcze przed spuszczeniem welonu, gdyż – zgodnie z tradycją biblijną – Jakub poślubił nieodpowiednią niewiastę, bowiem ta była przykryta woalem. W praktyce, ś. można było urządzić wszędzie. Według rytu sefardyjskiego, najczęściej odbywał się on w synagodze; według aszkenazyjskiego (zwłaszcza u ortodoksów i chasydów) – najlepiej, aby miał miejsce pod gołym niebem (zwykle koło synagogi) i po zapadnięciu zmierzchu (w związku z Bożą obietnicą, że będzie błogosławił Abrahamowi i da mu „potomstwo tak liczne jak gwiazdy na niebie”; Rdz 22,17, zgodnie z interpretacją M. Isserlesa). W uroczystym orszaku, złożonym z mężczyzn na przedzie i postępujących za nimi kobiet (każdy uczestnik uroczystości trzymał zapaloną świecę), przy wtórze muzyki, odprowadzano pana młodego pod bóżnicę i wprowadzano pod baldachim ślubny; prowadzili go, trzymając pod ręce, ojcowie obojga oblubieńców, zaś pannę młodą – obie matki (w wypadku sierot – krewni i krewne bądź przyjaciele i przyjaciółki). Następnie powracano po pannę młodą, by ją także uroczyście poprowadzić pod baldachim (w orszaku tym kobiety postępowały przodem). Wśród Żydów aszk., zwyczajowo, panna młoda okrążała swego oblubieńca pod baldachimem siedmiokrotnie, bowiem w Biblii siedem razy padają słowa „i kiedy mężczyzna bierze żonę” bądź trzykrotnie, jako że trzy razy w Księdze Ozeasza pojawia się fraza „zaręczam się z tobą”, co ma związek z rozpoczynającą się pierwszą fazą ś. ( ejrusin; kid(d)uszin; hak(k)afot). Następnie rabin celebrujący uroczystość ś. wygłaszał błogosławieństwo nad pierwszym pucharem wina ( Kid(d)usz) oraz Błogosławieństwa zaręczynowe. Po wypiciu wina przez oblubieńców pan młody wkładał na palec wskazujący prawej ręki panny młodej pierścień ślubny (jid. kduszn-fingerł), wypowiadając słowa „Bądź mi poświęconą tym pierścieniem, zgodnie z prawem Mojżesza i Izraela”. Według halachy, nie istnieje instytucja „funkcjonariusza religijnego”, który ma wyłączne prawo udzielania ślubu. W praktyce jednak, od XV w. ceremonię tę prowadził rabin, najczęściej wspomagany przez kantora. Zakończenie fazy ś., zwanej kid(d)uszin, i rozpoczęcie kolejnej – nis(s)uim rozdzielało odczytanie ketuby, poprzedzone stosownym błogosławieństwem. Potem następowało wygłoszenie błogosławieństwa nad drugim pucharem wina oraz siedmiu innych błogosławieństw ( Szewa b(e)rachot). Po wypiciu przez oblubieńców wina ceremonię kończyło stłuczenie obcasem przez pana młodego szklanki bądź kielicha, na znak niezatartej pamięci o utracie Świątyni Jerozolimskiej (symbolicznym znakiem było też przystrojenie pana młodego w czasie wesela wieńcem z gałązek oliwnych, na znak żałoby po zburzeniu Świątyni; oliwka). W średniowieczu istniał zwyczaj rzucania i rozbijania naczynia o płn. ścianę domostwa, by w ten sposób odegnać demony, które miały nadciągać od północy (por. szedim). Elementy tego wierzenia, mimo potępienia ze strony rabinów, utrzymywały się i później w religijności ludowej. Na zakończenie, młodych odprowadzano do osobnego pokoju; akt ten nosił nazwę jichud (hebr., odosobnienie) i stanowił symboliczny znak „skonsumowania” związku. Po nim następowało radosne przyjęcie weselne, przy wtórze muzyki klezmerów, połączone z występami badchana bądź marszalika. W ortodoksyjnych środowiskach po ś. ścinano dziewczętom włosy na głowie bądź golono je (por. peruka). (Zob. też: Aszamnu)

Polski Słownik Judaistyczny

Prezentujemy Polski Słownik Judaistyczny (PSJ) w nowej, odświeżonej formie.  

PSJ umożliwia szybki i wygodny dostęp do blisko czterech tysięcy haseł dotyczących kultury i historii Żydów polskich. Słownik przybliża użytkownikom takie zagadnienia jak religia, nauka, obyczaje, sztuka, polityka, życie codzienne i gospodarcze. Bardzo ważną i dużą część słownika stanowią biogramy najwybitniejszych przedstawicieli świata kultury żydowskiej oraz polsko-żydowskiej. PSJ stanowi idealny punkt wyjścia do dalszych poszukiwań i badan nad kulturą żydowską. Stanowi także przydatne narzędzie dla wszystkich zajmujących się działalnością edukacyjną i kulturalną.  

Polski Słownik Judaistyczny powstał jako praca zbiorowa pod. red. Zofii Borzymińskiej i Rafała Żebrowskiego. 

Projekt będzie stopniowo rozwijany we współpracy ze specjalistami i pracownikami Żydowskiego Instytutu Historycznego. Powstałe nowe hasła słownikowe zostaną zaktualizowane w oparciu o najnowsze badania i stan wiedzy. Wybrane zagadnienia zostaną uzupełnione o materiały wizualne oraz linki do plików źródłowych.  

Przypomnij

[[error]]

To pole jest wymagane.
Nazwa użytkownika musi mieć najwyżej 30 znaków.
Nazwa użytkownika musi mieć co najmniej 2 znaki.
[[error]]
To pole jest wymagane.
[[error]]
To pole jest wymagane.
Adresy różnią się od siebie.
To pole jest wymagane.
Hasło musi zawierać co najmniej 6 znaków, w tym małą literę, wielką literę oraz cyfrę.
To pole jest wymagane.
Hasła różnią się od siebie.
Rok urodzenia musi składać się z 4 cyfr.
Nieprawidłowy rok urodzenia
[[error]]

Pola oznaczone * są obowiązkowe. Klikając przycisk „załóż konto”, akceptujesz nasz Regulamin oraz potwierdzasz zapoznanie się z Zasadami dotyczącymi danych, w tym z Zasadami stosowania plików cookie.

Dziękujemy za założenie konta w portalu Delet. Aby w pełni korzystać z możliwości portalu, musisz aktywować konto. Na podany adres email został wysłany link aktywacyjny. Jeśli nie dostałeś linka aktywacyjnego, zobacz, co możesz zrobić w FAQ.

Twoje konto w portalu Delet nie jest jeszcze aktywne, kliknij w link aktywacyjny w przesłanym emailu (jeśli nie otrzymałeś maila aktywacyjnego w ciągu godziny, sprawdź folder spam) lub wyślij mail aktywacyjny ponownie. W razie problemów skontaktuj się z administratorem.

Zbyt wiele razy został wpisany niepoprawny mail lub hasło.
Kolejną próbę będzie można podjąć za 5 minut.

Twoje konto zostało aktywowane!

To pole jest wymagane.

Na twój podany przy rejestracji adres email zostanie przesłany link umożlwiający zmianę hasła.

To pole jest wymagane.
Hasło musi zawierać co najmniej 6 znaków, w tym małą literę, wielką literę oraz cyfrę.
To pole jest wymagane.
Hasła różnią się od siebie.

Twoje hasło zostało zmienione.

Nie udało się zmienić hasła.

[[error]]

Nowy zbiór

To pole jest wymagane.
Opis może mieć najwyżej 200 znaków.
Opis musi mieć co najmniej 2 znaki.
POL ENG

Pola oznaczone * są obowiązkowe.

[[infoContent]]