parochet (hebr.; jid. porojches) – w synagodze bogato zdobiona zasłona na aron (ha-)kodesz. Geneza zwyczaju zawieszania p. sięga czasów biblijnych i odwołuje się do nakazów Bożych, odnoszących się do urządzenia Pierwszego Przybytku. Używany współcześnie p. jest odpowiednikiem zasłony, która w Namiocie Spotkania (a potem w Świątyni Jerozolimskiej), oddzielała miejsce Święte (hebr. Kodesz) od Najświętszego ( Święte Świętych), gdzie stała Arka Przymierza (Wj 26,31-34; 2 Krn 3,14). Kryła ona przed oczyma [więcej...]
Szanowni Państwo!
Udostępniliśmy Polski Słownik Judaistyczny w Portalu Delet.
Jest to wersja testowa (beta), w związku z czym na stronie mogą pojawić się błędy.
Zachęcamy do korzystania.
haskala (hebr., edukacja, nauczanie, erudycja, oświecenie; jid. haskole) – nurt w kulturze żydowskiej rozwijający się w Europie od lat 80. XVIII w., powstały pod wpływem oddziaływania haseł oświecenia w krajach europejskich, jak również szeroko rozumianych tradycji nurtu racjonalistycznego w filozofii żydowskiej, począwszy od Majmonidesa i jego zwolenników. Już w latach 40. XVIII w. zaczęły się pojawiać wybitne jednostki, będące jego protagonistami, w tym wielu Żydów pochodzących z terenów [więcej...]
Rosz ha-Szana Rosz ha-Szana (hebr., Początek Roku; jid. Roszeszone) – 1. święto Nowego Roku, zw. też w Polsce Świętem Trąbek, Trąbkami – obchodzone pierwszego i drugiego dnia tiszri, będące początkiem Jamim Noraim, które kończą się w dniu Jom Kipur. Pierwotnie, tzn. w BH święto to określano jako Zichron Terua (hebr., Upamiętnienie Dęcia w Szofar) oraz Jom Terua (hebr., Dzień Dęcia w Szofar). Nazwa R. ha-Sz. pojawia się dopiero w Misznie, gdzie wyliczono cztery daty w kalendarzu żydowskim, będące pierwszym [więcej...]
(hebr. pea nochrit = dosł.: cudzy lok; jid. szajtł, od niem. Scheitel = wierzchołek [głowy]). Początkowo była noszona dla okrycia łysiny bądź dla ozdoby. Jeszcze w Misznie, w traktacie Szabat, dopuszczano jej noszenie przez niewiasty w dniu szabatu, ale jedynie w obrębie domostwa. Jednak Miszna nakazywała kobietom też zakrywać włosy (por. czepiec); nakaz ten wywodzono z biblijnej Księgi Liczb (5,18). Niewiasta, która tego nie czyniła, wychodząc z domu, dawała tym samym swemu mężowi powód do rozwodu. Odkryta głowa stała się znakiem – symbolem niezamężnej dziewczyny. Żydom nie wolno było modlić się w obecności kobiety, której włosy pozostawały odkryte. W czasach biblijnych i talmudycznych niewiasty – na znak skromności – nakrywały głowy chustą (szalem); uważano bowiem, że piękne włosy mogą przyciągać uwagę mężczyzn, zarówno Żydów, jak i gojów. Niektórzy uważają ten zwyczaj za symboliczny znak, przypomnienie grzechu, popełnionego przez Ewę w raju. Później zamężnym kobietom strzyżono włosy na głowie bądź golono je. Już w średniowieczu Żydówki – dla uczynienia swego wyglądu bardziej atrakcyjnym – używały p. Wielu moralistów potępiało tę innowację. Jednak obyczaj ten z czasem upowszechnił się, i pod koniec XVIII w. nawet kobiety z kręgów ortodoksyjnych już nosiły p. Zwyczaj noszenia ich nie przyjął się nigdy wśród Żydów sefardyjskich; był też zwalczany przez zwolenników judaizmu reformowanego. W Królestwie Polskim w 1853 Rada Administracyjna wydała postanowienie, zakazujące kobietom żydowskim tradycyjnego golenia głów. Rabinów, uczestniczących w obrządkach ślubnych, zobowiązywano, by nie dopuszczali do spełniania tej czynności. Za nieposłuszeństwo wobec owego postanowienia, kobietom groziła kara pieniężna, rabinom zaś zamknięcie w „domu poprawy” na 2-3 lata, z utratą niektórych szczególnych praw i przywilejów; zaś w przypadku powtórzenia przestępstwa – „oddanie do wojska bez zaliczenia”, a jeśli okazaliby się niezdolnymi do służby wojskowej – odesłanie do poprawczych rot aresztanckich na 10-12 lat. Postanowienie, prawdopodobnie pozostające martwą literą prawa, obowiązywało do końca 1865. Obecnie tylko w bardzo ortodoksyjnych środowiskach zamężne kobiety noszą nakrycie głowy przez cały czas; pozostałe zasłaniają włosy tylko podczas modłów w synagodze. W gminach ultraortodoksyjnych mężatki przykrywają ogolone głowy chustkami.
Prezentujemy Polski Słownik Judaistyczny (PSJ) w nowej, odświeżonej formie.
PSJ umożliwia szybki i wygodny dostęp do blisko czterech tysięcy haseł dotyczących kultury i historii Żydów polskich. Słownik przybliża użytkownikom takie zagadnienia jak religia, nauka, obyczaje, sztuka, polityka, życie codzienne i gospodarcze. Bardzo ważną i dużą część słownika stanowią biogramy najwybitniejszych przedstawicieli świata kultury żydowskiej oraz polsko-żydowskiej. PSJ stanowi idealny punkt wyjścia do dalszych poszukiwań i badan nad kulturą żydowską. Stanowi także przydatne narzędzie dla wszystkich zajmujących się działalnością edukacyjną i kulturalną.
Polski Słownik Judaistyczny powstał jako praca zbiorowa pod. red. Zofii Borzymińskiej i Rafała Żebrowskiego.
Projekt będzie stopniowo rozwijany we współpracy ze specjalistami i pracownikami Żydowskiego Instytutu Historycznego. Powstałe nowe hasła słownikowe zostaną zaktualizowane w oparciu o najnowsze badania i stan wiedzy. Wybrane zagadnienia zostaną uzupełnione o materiały wizualne oraz linki do plików źródłowych.