parochet

parochet (hebr.; jid. porojches) – w synagodze bogato zdobiona zasłona na aron (ha-)kodesz. Geneza zwyczaju zawieszania p. sięga czasów biblijnych i odwołuje się do nakazów Bożych, odnoszących się do urządzenia Pierwszego Przybytku. Używany współcześnie p. jest odpowiednikiem zasłony, która w Namiocie Spotkania (a potem w Świątyni Jerozolimskiej), oddzielała miejsce Święte (hebr. Kodesz) od Najświętszego ( Święte Świętych), gdzie stała Arka Przymierza (Wj 26,31-34; 2 Krn 3,14). Kryła ona przed oczyma [więcej...]

Polski Słownik Judaistyczny - wersja Beta

Szanowni Państwo!

Udostępniliśmy Polski Słownik Judaistyczny w Portalu Delet.

Jest to wersja testowa (beta), w związku z czym na stronie mogą pojawić się błędy.

Zachęcamy do korzystania.

 

Cukunft

Cukunft (jid., Przyszłość), właśc. Jugent(Jugnt) -Bund „„Cukunft” (jid., Związek Młodzieżowy „Przyszłość”); Żydowska Młodzież Robotnicza „Przyszłość” – organizacja młodzieżowa związana z Bundem, działająca w Polsce na szerszą skalę od 1919. Pierwsze grupy młodzieży, określające się jako „Mały Bund” zaczęły powstawać na początku XX w. na Białorusi, we Włocławku i w Lublinie (jako „Pomoc Bundu”). C. ukształtował się ideologicznie i organizacyjnie w 1916. Prowadził szeroką działalność kulturalno-oświatową [więcej...]

kibuc

kibuc (hebr., zebranie, zgromadzenie) – określenie używane w kilku znaczeniach, które wiążą się z działaniem kolektywnym; 1. osiedle w Palestynie bądź w Izraelu, stanowiące społeczność kolektywnie dzielącą własność środków produkcji oraz odpowiedzialność za zaspakajanie potrzeb wspólnoty i jej członków wraz z rodzinami; początkowo było wyłącznie farmą rolniczą, później coraz częściej łączyło produkcję rolną i przemysłową. Pojęcie k. jest używane zamiennie z terminem kwuca (l.mn. kwucot, hebr., grupa, [więcej...]

haskala

haskala (hebr., edukacja, nauczanie, erudycja, oświecenie; jid. haskole) – nurt w kulturze żydowskiej rozwijający się w Europie od lat 80. XVIII w., powstały pod wpływem oddziaływania haseł oświecenia w krajach europejskich, jak również szeroko rozumianych tradycji nurtu racjonalistycznego w filozofii żydowskiej, począwszy od Majmonidesa i jego zwolenników. Już w latach 40. XVIII w. zaczęły się pojawiać wybitne jednostki, będące jego protagonistami, w tym wielu Żydów pochodzących z terenów [więcej...]

Emanuel Ringelblum

pseud. Menachem (1900 Buczacz – 1944 Warszawa) – historyk, organizator Podziemnego Archiwum Getta Warszawskiego [Czytaj Dalej...]

Rosz ha-Szana

Rosz ha-Szana Rosz ha-Szana (hebr., Początek Roku; jid. Roszeszone) – 1. święto Nowego Roku, zw. też w Polsce Świętem Trąbek, Trąbkami – obchodzone pierwszego i drugiego dnia tiszri, będące początkiem Jamim Noraim, które kończą się w dniu Jom Kipur. Pierwotnie, tzn. w BH święto to określano jako Zichron Terua (hebr., Upamiętnienie Dęcia w Szofar) oraz Jom Terua (hebr., Dzień Dęcia w Szofar). Nazwa R. ha-Sz. pojawia się dopiero w Misznie, gdzie wyliczono cztery daty w kalendarzu żydowskim, będące pierwszym [więcej...]

Wielka Synagoga na Tłomackiem w Warszawie

Wielka Synagoga na Tłomackiem w Warszawie główna synagoga postępowa (reformowana) w Warszawie. Jej geneza sięga 1806, gdy grupa zwolenników haskali, związanych od końca XVIII w. z synagogą Izaaka Flataua przy ul. Daniłowiczowskiej (zw. „niemiecką”), postanowiła ją utrzymać po śmierci założyciela. W 1843-1849 został wzniesiony, a potem rozszerzony, jej budynek w tymże miejscu. Od 1859 wygłaszano w niej kazania w języku polskim (por. Jastrow Markus), co stanowiło zamknięcie procesu polonizacji ugrupownia tzw. postępowców w Warszawie. W [więcej...]

[[tag]]
[[ searchIndexLetter ]]
szukasz
[[searchWord]]
[[parentCategories[0].categoryname]]
[[childCat.categoryname]]
[[childCat2.categoryname]]
Typ dokumentu:
[[docTypeName]]

haseł: [[resultNumer]]
haseł: BRAK
[[article.mainPhoto.description]]
Hasło:

[[article.title]]


WAŻNE DATY:
spis treści:
  1. [[paragraph.paragrTitle]]
  2. Przypisy
  3. Powiązane treści
  4. Bibliografia

tagi:
[[tag.value]],
[[category.categoryname]]
[ [[result.title.charAt(0).toUpperCase()]] ]
[[result.title]] [więcej...]
nie znaleziono wyników
nie znaleziono wyników dla zaczynających się od [[char]] lub
nie znaleziono wyników dla zaczynających się od cyfr
nie znaleziono wyników dla zapytania: "[[searchWord]]"
nie znaleziono wyników dla wybranego zestawu tagów
nie znaleziono wyników dla wybranych kategorii
i typu hasła [[docTypeName]]
[[article.title]]
[[article.shortVersion]]

[[$index + 1]]. [[paragraph.paragrTitle]]
[zwiń] [rozwiń]
[[photodescription]]
Przypisy
[zwiń] [rozwiń]
Powiązane treści
[zwiń] [rozwiń]
Bibliografia
[zwiń] [rozwiń]
Autor: [[article.author]]

sofer

sofer

(hebr., pisarz, skryba, l.mn. sof(e)rim; jid. sojfer, l.mn. sofrim) – 1. za czasów króla Dawida (ok. 1000 p.n.e.) termin ten znaczył zapewne tyle, co „skryba”, tj. wysoki urzędnik administracji (sekretarz król., sekretarz stanu). We wczesnym okresie Drugiej Świątyni określenia soferim zaczęto używać w stosunku do ludzi uczonych, którzy przekazywali Prawo, dokonywali jego interpretacji, ustalając na tej podstawie normy, a więc najogólniej rzecz biorąc, do mężów uczonych w Prawie (hebr. sofer mahir be-Tora), uczestniczących w przekazywaniu Tory Ustnej. Najstarsza znana charakterystyka s. dotyczy postaci Ezdrasza, który był „kapłanem i uczonym, znawcą słów przykazań Pana i Jego ustaw dla Izraela” i „postanowił badać i wykonywać Prawo Pańskie oraz uczyć w Izraelu ustawy i ładu” (Ezd 7,10-11); znacznie pełniejsza zawarta jest w księdze Mądrości Syracha (38,24-34; 39,1-11). Według niej, s. nie mógł pochodzić z gminu i nie powinien był żyć z pracy własnych rąk; powinien być uczonym, głęboko religijnym mędrcem, który otacza się ludźmi równie jak on sam wykształconymi i doświadczonymi, powinien też dużo podróżować, by poznać świat i rządzące nim prawa. Tylko taki człowiek był w stanie poznać i zrozumieć Prawo, zgłębić i zrozumieć mądrość poprzednich pokoleń, zachować i przekazać następnym pokoleniom mądrość współczesnych, oraz nauczać. W Talmudzie znajduje się nadto pouczenie, że uczony mąż nie powinien mieszkać w mieście, gdzie nie ma pisarza. Słowo sofer może też znaczyć tyle, co „policzyć”, z czego wywodzono interpretację, według której owi uczeni zostali nazwani s., gdyż policzyli słowa Tory. S. prawdopodobnie wywodzili się z różnych kręgów społecznych, a nie tylko spośród grona kapłanów, przez co byli poprzednikami faryzeuszy. Spośród nich pochodzili członkowie Wielkiego Zgromadzenia. S. działali w ciągu dwóch wieków – od czasów Ezdrasza (V w. p.n.e.) do Szymona Sprawiedliwego (III/II w. p.n.e.). W Talmudzie pojawiają się odwołania do ich ustaleń, np. diwre(j) soferim (hebr., słowa pisarzy) czy tak(k)anot soferim (hebr., regulacje prawne [zalecenia] pisarzy). Tradycja przypisywała im regulacje związane z modlitwą, filakteriami, cyces, ubojem rytualnym, dęciem w szofar, świętami Chanuka i Purim, oraz wprowadzenie osiemnastu poprawek do tekstu biblijnego, czyli tzw. tik(k)un soferim. Niektórzy uczeni jednak odmawiają s. m.in. autorstwa jakichkolwiek przepisów halach., uznając ich przede wszystkim za „skrybów”. 2. właściwie sofer stam – miano, które wraz z upływem stuleci zaczęło oznaczać zawodowego skrybę, zajmującego się przede wszystkim wykonywaniem rękopiśmiennych zwojów Tory (hebr. Sefer Tora; jid. Sejfertojre; rodał) i innych ksiąg biblijnych oraz filakterii i mezuz (etymologię określenia stam wywodzono od pierwszych liter nazw własnych tych rodzajów tekstów); poza tym wykonywał on zadania związane z działalnością sądu (sekretarz be(j)t dinu) i pełnił funkcje zbliżone do notariusza. Właściwie każda gmina żydowska powinna była mieć swego pisarza. Mimo sprawowania zaszczytnej funkcji, s. nie byli dobrze opłacani, gdyż uważano że powodzenie materialne może przyczynić się do obniżenia poziomu ich pracy, a zwłaszcza dokładności. Nie określono też nigdy stawek za pracę s. i zawsze wynagrodzenie ustalane było w drodze negocjacji. Szczególnie surowym i drobiazgowym ustaleniom zasad podlegało przygotowanie zwojów Tory; większość ich została zawarta w traktacie Sof(e)rim (por. też tagin). Wykonując swą zaszczytną funkcję, s. powinien był być do niej odpowiednio przygotowany, a związane z tym zalecenia obejmowały wiele szczegółowych przepisów, od nakazu posiadania czystych rąk (por. czystość rytualna), zakładania stroju jak do modlitwy, aż po medytowanie przed przystąpieniem do pisania. Kabaliści również opatrywali pracę s. własnymi, ezoterycznymi komentarzami i zaleceniami. Przede wszystkim jednak podstawowe znaczenie miało dokładne przekazanie tekstu; każdy błąd nie tylko czynił dany egzemplarz bezużytecznym pod względem rytualnym, ale był przyrównywany do naruszenia „fundamentów wszechświata”. Toteż s. winien był posługiwać się, jako wzorcem, tekstem sporządzonym przez innego uznanego s.; przy pracy nad zwojem Tory w ogóle nie wolno było polegać na własnej pamięci (co było dozwolone przy sporządzaniu filakterii i mezuz). W związku z tym, pisarze posługiwali się wzorcami, a po wynalezieniu druku – upowszechniły się wzorcowe wydania Tory ( Tik(k)un soferim). S. bywali znanymi i cenionymi artystami, choć w przypadku zwoju Tory innowacje (np. pisanie Imienia Bożego złotym kolorem) często bywały uznawane za odstępstwo dyskwalifikujące pracę pisarza. Pisarze poddawali surowym regułom sam układ tekstu Tory. Każda kolumna zaczynała się od hebrajskiej litery waw (stąd ich hebr. nazwa – wi amud [l.mn. wi amudim]), przy czym każda kolumna winna zawierać taką samą liczbę wierszy. S. sporządzali także protokoły i akty sądowe oraz akty cywilne ( get; ketuba; t(e)naim), pisali obwieszczenia, podania do władz, tłumaczenia, oraz prowadzili pinkasy. Niektórzy z nich byli uznawani za urzędowych pisarzy gminnych ( sofer ha-kahal lub sofer ha-kehila). Sporządzane przez nich dokumenty były umacniane powagą kahału. Także w tym wypadku wynagrodzenie s. było ustalane w drodze negocjacji, przy czym obowiązek opłacenia go spadał na osobę, która stawała się właścicielem dokumentu , bądź dzięki niemu zabezpieczała swe interesy (np. osoba przejmująca własność; pan młody – w wypadku ketuby i panna młoda, jeśli na jej życzenie sporządzano kopię tego dokumentu; mąż w wypadku listu rozwodowego itd.). (Zob. też symbolika nagrobków)

Encyklopedia Getta Warszawy

Prezentujemy Polski Słownik Judaistyczny (PSJ) w nowej, odświeżonej formie.  

PSJ umożliwia szybki i wygodny dostęp do blisko czterech tysięcy haseł dotyczących kultury i historii Żydów polskich. Słownik przybliża użytkownikom takie zagadnienia jak religia, nauka, obyczaje, sztuka, polityka, życie codzienne i gospodarcze. Bardzo ważną i dużą część słownika stanowią biogramy najwybitniejszych przedstawicieli świata kultury żydowskiej oraz polsko-żydowskiej. PSJ stanowi idealny punkt wyjścia do dalszych poszukiwań i badan nad kulturą żydowską. Stanowi także przydatne narzędzie dla wszystkich zajmujących się działalnością edukacyjną i kulturalną.  

Polski Słownik Judaistyczny powstał jako praca zbiorowa pod. red. Zofii Borzymińskiej i Rafała Żebrowskiego. 

Projekt będzie stopniowo rozwijany we współpracy ze specjalistami i pracownikami Żydowskiego Instytutu Historycznego. Powstałe nowe hasła słownikowe zostaną zaktualizowane w oparciu o najnowsze badania i stan wiedzy. Wybrane zagadnienia zostaną uzupełnione o materiały wizualne oraz linki do plików źródłowych.  

Przypomnij

[[error]]

To pole jest wymagane.
Nazwa użytkownika musi mieć najwyżej 30 znaków.
Nazwa użytkownika musi mieć co najmniej 2 znaki.
[[error]]
To pole jest wymagane.
[[error]]
To pole jest wymagane.
Adresy różnią się od siebie.
To pole jest wymagane.
Hasło musi zawierać co najmniej 6 znaków, w tym małą literę, wielką literę oraz cyfrę.
To pole jest wymagane.
Hasła różnią się od siebie.
Rok urodzenia musi składać się z 4 cyfr.
Nieprawidłowy rok urodzenia
[[error]]

Pola oznaczone * są obowiązkowe. Klikając przycisk „załóż konto”, akceptujesz nasz Regulamin oraz potwierdzasz zapoznanie się z Zasadami dotyczącymi danych, w tym z Zasadami stosowania plików cookie.

Dziękujemy za założenie konta w portalu Delet. Aby w pełni korzystać z możliwości portalu, musisz aktywować konto. Na podany adres email został wysłany link aktywacyjny. Jeśli nie dostałeś linka aktywacyjnego, zobacz, co możesz zrobić w FAQ.

Twoje konto w portalu Delet nie jest jeszcze aktywne, kliknij w link aktywacyjny w przesłanym emailu (jeśli nie otrzymałeś maila aktywacyjnego w ciągu godziny, sprawdź folder spam) lub wyślij mail aktywacyjny ponownie. W razie problemów skontaktuj się z administratorem.

Zbyt wiele razy został wpisany niepoprawny mail lub hasło.
Kolejną próbę będzie można podjąć za 5 minut.

Twoje konto zostało aktywowane!

To pole jest wymagane.

Na twój podany przy rejestracji adres email zostanie przesłany link umożlwiający zmianę hasła.

To pole jest wymagane.
Hasło musi zawierać co najmniej 6 znaków, w tym małą literę, wielką literę oraz cyfrę.
To pole jest wymagane.
Hasła różnią się od siebie.

Twoje hasło zostało zmienione.

Nie udało się zmienić hasła.

[[error]]

Nowy zbiór

To pole jest wymagane.
Opis może mieć najwyżej 200 znaków.
Opis musi mieć co najmniej 2 znaki.
POL ENG

Pola oznaczone * są obowiązkowe.

[[infoContent]]