parochet

parochet (hebr.; jid. porojches) – w synagodze bogato zdobiona zasłona na aron (ha-)kodesz. Geneza zwyczaju zawieszania p. sięga czasów biblijnych i odwołuje się do nakazów Bożych, odnoszących się do urządzenia Pierwszego Przybytku. Używany współcześnie p. jest odpowiednikiem zasłony, która w Namiocie Spotkania (a potem w Świątyni Jerozolimskiej), oddzielała miejsce Święte (hebr. Kodesz) od Najświętszego ( Święte Świętych), gdzie stała Arka Przymierza (Wj 26,31-34; 2 Krn 3,14). Kryła ona przed oczyma [więcej...]

Polski Słownik Judaistyczny - wersja Beta

Szanowni Państwo!

Udostępniliśmy Polski Słownik Judaistyczny w Portalu Delet.

Jest to wersja testowa (beta), w związku z czym na stronie mogą pojawić się błędy.

Zachęcamy do korzystania.

 

Cukunft

Cukunft (jid., Przyszłość), właśc. Jugent(Jugnt) -Bund „„Cukunft” (jid., Związek Młodzieżowy „Przyszłość”); Żydowska Młodzież Robotnicza „Przyszłość” – organizacja młodzieżowa związana z Bundem, działająca w Polsce na szerszą skalę od 1919. Pierwsze grupy młodzieży, określające się jako „Mały Bund” zaczęły powstawać na początku XX w. na Białorusi, we Włocławku i w Lublinie (jako „Pomoc Bundu”). C. ukształtował się ideologicznie i organizacyjnie w 1916. Prowadził szeroką działalność kulturalno-oświatową [więcej...]

kibuc

kibuc (hebr., zebranie, zgromadzenie) – określenie używane w kilku znaczeniach, które wiążą się z działaniem kolektywnym; 1. osiedle w Palestynie bądź w Izraelu, stanowiące społeczność kolektywnie dzielącą własność środków produkcji oraz odpowiedzialność za zaspakajanie potrzeb wspólnoty i jej członków wraz z rodzinami; początkowo było wyłącznie farmą rolniczą, później coraz częściej łączyło produkcję rolną i przemysłową. Pojęcie k. jest używane zamiennie z terminem kwuca (l.mn. kwucot, hebr., grupa, [więcej...]

haskala

haskala (hebr., edukacja, nauczanie, erudycja, oświecenie; jid. haskole) – nurt w kulturze żydowskiej rozwijający się w Europie od lat 80. XVIII w., powstały pod wpływem oddziaływania haseł oświecenia w krajach europejskich, jak również szeroko rozumianych tradycji nurtu racjonalistycznego w filozofii żydowskiej, począwszy od Majmonidesa i jego zwolenników. Już w latach 40. XVIII w. zaczęły się pojawiać wybitne jednostki, będące jego protagonistami, w tym wielu Żydów pochodzących z terenów [więcej...]

Emanuel Ringelblum

pseud. Menachem (1900 Buczacz – 1944 Warszawa) – historyk, organizator Podziemnego Archiwum Getta Warszawskiego [Czytaj Dalej...]

Rosz ha-Szana

Rosz ha-Szana Rosz ha-Szana (hebr., Początek Roku; jid. Roszeszone) – 1. święto Nowego Roku, zw. też w Polsce Świętem Trąbek, Trąbkami – obchodzone pierwszego i drugiego dnia tiszri, będące początkiem Jamim Noraim, które kończą się w dniu Jom Kipur. Pierwotnie, tzn. w BH święto to określano jako Zichron Terua (hebr., Upamiętnienie Dęcia w Szofar) oraz Jom Terua (hebr., Dzień Dęcia w Szofar). Nazwa R. ha-Sz. pojawia się dopiero w Misznie, gdzie wyliczono cztery daty w kalendarzu żydowskim, będące pierwszym [więcej...]

Wielka Synagoga na Tłomackiem w Warszawie

Wielka Synagoga na Tłomackiem w Warszawie główna synagoga postępowa (reformowana) w Warszawie. Jej geneza sięga 1806, gdy grupa zwolenników haskali, związanych od końca XVIII w. z synagogą Izaaka Flataua przy ul. Daniłowiczowskiej (zw. „niemiecką”), postanowiła ją utrzymać po śmierci założyciela. W 1843-1849 został wzniesiony, a potem rozszerzony, jej budynek w tymże miejscu. Od 1859 wygłaszano w niej kazania w języku polskim (por. Jastrow Markus), co stanowiło zamknięcie procesu polonizacji ugrupownia tzw. postępowców w Warszawie. W [więcej...]

[[tag]]
[[ searchIndexLetter ]]
szukasz
[[searchWord]]
[[parentCategories[0].categoryname]]
[[childCat.categoryname]]
[[childCat2.categoryname]]
Typ dokumentu:
[[docTypeName]]

haseł: [[resultNumer]]
haseł: BRAK
[[article.mainPhoto.description]]
Hasło:

[[article.title]]


WAŻNE DATY:
spis treści:
  1. [[paragraph.paragrTitle]]
  2. Przypisy
  3. Powiązane treści
  4. Bibliografia

tagi:
[[tag.value]],
[[category.categoryname]]
[ [[result.title.charAt(0).toUpperCase()]] ]
[[result.title]] [więcej...]
nie znaleziono wyników
nie znaleziono wyników dla zaczynających się od [[char]] lub
nie znaleziono wyników dla zaczynających się od cyfr
nie znaleziono wyników dla zapytania: "[[searchWord]]"
nie znaleziono wyników dla wybranego zestawu tagów
nie znaleziono wyników dla wybranych kategorii
i typu hasła [[docTypeName]]
[[article.title]]
[[article.shortVersion]]

[[$index + 1]]. [[paragraph.paragrTitle]]
[zwiń] [rozwiń]
[[photodescription]]
Przypisy
[zwiń] [rozwiń]
Powiązane treści
[zwiń] [rozwiń]
Bibliografia
[zwiń] [rozwiń]
Autor: [[article.author]]

Bund

Bund

właśc. Ogólnożydowski Związek Robotniczy „Bund” na Litwie, w Polsce i w Rosji (potem: w Polsce) (jid. Ałgemajner Jidiszer Arbeter [Arbajter]-Bund in Lite, Pojłn un Rusłand [później in Pojłn]) – najliczniejsza i najsilniejsza żydowska partia robotnicza w Polsce w okresie międzywojennym, utworzona w Wilnie w październiku 1897. Konsekwentnie przeciwstawiała się programowi syjonistycznemu i opowiadała za rozwiązaniem kwestii żydowskiej w Polsce w drodze socjalistycznej przemiany ustrojowej i autonomii kulturalno-narodowej Żydów. Od 1897 B. wydawał nielegalne pismo w języku jidysz „Arbeter Sztyme” (Głos Robotniczy), uznane za oficjalny organ tej partii (potem jeszcze kilka innych, mniej lub bardziej krótkotrwałych, np.: „Di Naje Wełt” [Nowy Świat, 1906], „Der Weker” [Pobudka, 1905/1906], „Fołks-Cajtung”,Łebns-Fragen” [Problemy Życia, 1916–1920], tyg., a od grudnia 1918 – dziennik). W 1898 B. wstąpił do socjaldemokracji rosyjskiej; wystąpił z niej w 1902; w 1906 stał się jednostką autonomiczną. Największą popularność zyskał w okresie rewolucji 1905, zaś po jej klęsce przechodził silny kryzys. Osłabienie to oraz masowa emigracja Żydów doprowadziły do znacznego spadku liczby jego członków. W 1915 stał się on na ziemiach polskich odrębną organizacją i dwukrotnie odbył nielegalne konferencje partyjne (w 1917 i 1918). W 1919 uczestniczył w wyborach do Sejmu Ustawodawczego, a w 1920 zorganizował I konferencję krajową, na której nastąpiło zjednoczenie z ŻPSD. W B. występowały znaczne różnice poglądów; przede wszystkim w kwestii stosunku do tzw. dyktatury proletariatu i demokracji parlamentarnej oraz do II Międzynarodówki Socjalistycznej. Na pocz. lat 20. od partii oderwała się grupa kombundowska, która potem zgłosiła swój akces do KPP. Spory programowe w łonie B. trwały także w pierwszej połowie lat 30. B. należał do Paryskiego Biura Rewolucyjnych Socjalistycznych Partii do czerwca 1930, kiedy to zjazd partyjny w Łodzi uchwalił jego przystąpienie do II Międzynarodówki. 14 II 1935 uchwalono rezolucję ideową, stanowiącą program partii. B. uznawał się w niej za socjalistyczną partię żydowskiej klasy robotniczej i organiczną część ruchu socjalistycznego w Polsce i na świecie. Krytykowano Związek Radziecki i politykę komunistów, równocześnie wzywając do współpracy z nimi. B. uznawał, że narodowe i społeczne wyzwolenie mas żydowskich nastąpi wraz z upadkiem kapitalizmu. Syjonizm postrzegano jako utopię, zaś w środowiskach ortodoksyjnych widziano przeszkodę na drodze do postępu. Żądano zniesienia wszelkich ograniczeń wobec ludności żydowskiej, domagając się jej pełnego równouprawnienia, a także swobodnego rozwoju świeckiej kultury żydowskiej. B. dysponował znacznymi wpływami w województwach centr. i płd.-wsch., przede wszystkim wśród robotników w dużych miastach („Głos Bundu”). Wywierał też wpływ na liczne organizacje kobiece, sportowe, dziecięce i żydowskie związki zawodowe, prowadził partyjne spółdzielnie. Najmniejszą komórką organizacyjną była miejscowa grupa, z własnym komitetem partyjnym. Na czele B. stały: Zjazd Partyjny oraz wybierany przezeń CK i Rada Partyjna, będąca organem doradczym CK, złożona z delegatów większych organizacji lokalnych. Struktura organizacyjna partii zmieniła się w 1929; miejsce Rady Partyjnej zajęła Rada Naczelna, wybierana przez Zjazd, która spośród swoich członków wyłaniała CK, a uchwały zatwierdzało Plenum. Młodzieżową organizację Cukunft ściślej związano z partią. Wybitnymi działaczami B. w okresie międzywojennym byli m.in.: W. Alter, M. Orzech i S. Zygielbojm. Podczas II wojny światowej wpływy partii rosły; brała ona udział w podziemnym życiu politycznym i w przygotowaniach do oporu zbrojnego (m.in. w powstaniu w getcie warszawskim); wydawała miesięcznik „Wewnętrzny Biuletyn Bundu” (od lutego 1940 do maja 1944), czasopismo „Ojf der Wach” (jid., Na Straży). B. nie wszedł do ŻKN, współpracował z nim jedynie poprzez Żydowską Komisję Koordynacyjną (ŻKK), mającą reprezentować całe społeczeństwo żydowskie. W getcie warszawskim, w ramach ŻOB, B. utworzył kilka oddziałów. Był reprezentowany w prezydium „Żegoty” w osobie L. Feinera (obok przedstawiciela ŻKN). Niemal równocześnie z zakończeniem wojny B. wznowił działalność; jego I konferencja odbyła się już w listopadzie 1944. Działała też związana z nim organizacja Cukunft. W CKŻP B. stanowił konsekwentną opozycję wobec programu syjonistów; postulował odbudowę skupiska żydowskiego w Polsce. Wpływy partii były jednak ograniczone, a program stracił na atrakcyjności. W 1947 liczyła ona ok. 1,5 tys. członków. Najwięcej uwagi skupiano na partyjnych spółdzielniach (spółdzielnie żydowskie). Prowadzono własne domy dziecka, szkoły, bursy, czytelnie, kluby, biblioteki i kuchnie ludowe; wydawano prasę („Głos Bundu”; kontynuacja). B. nadal współpracował z PPS i utrzymywał bliskie kontakty z organizacjami bundowskimi za granicą (szczególnie w Stanach Zjednoczonych i we Francji), od których otrzymywał pomoc materialną. Czołowymi politykami partii w tym czasie byli: Salo Fiszgrund, Szlomo Herszenhorn, Ignacy Falk, Gerszon Fogiel. Frakcja PPR przy CKŻP dążyła do rozbicia B. od wewnątrz, popierając początkowo najmniej liczną i najsłabszą jego frakcję, gotową do bliskiej współpracy z żydowskimi komunistami. W 1948 część B. połączyła się z PPR, tworząc Frakcję PZPR przy CKŻP. Działacze, którzy nie zgodzili się na połączenie, w większości wyemigrowali do Francji. W styczniu 1949 Nadzwyczajny Zjazd B. dokonał samokrytyki, przyjął rezolucję o rozwiązaniu partii i wezwał członków do wstępowania do PZPR. Wraz z B. rozwiązany też został Cukunft. (Zob. też m.in.: Biblioteka im. Bronisława Grossera; CISZO; haskala robotnicza; Kultur-Liga; „Morgensztern”; Scherer Emanuel; Szwue, Di; „Unzer Łebn”; Unzere Kinder)

Polski Słownik Judaistyczny

Prezentujemy Polski Słownik Judaistyczny (PSJ) w nowej, odświeżonej formie.  

PSJ umożliwia szybki i wygodny dostęp do blisko czterech tysięcy haseł dotyczących kultury i historii Żydów polskich. Słownik przybliża użytkownikom takie zagadnienia jak religia, nauka, obyczaje, sztuka, polityka, życie codzienne i gospodarcze. Bardzo ważną i dużą część słownika stanowią biogramy najwybitniejszych przedstawicieli świata kultury żydowskiej oraz polsko-żydowskiej. PSJ stanowi idealny punkt wyjścia do dalszych poszukiwań i badan nad kulturą żydowską. Stanowi także przydatne narzędzie dla wszystkich zajmujących się działalnością edukacyjną i kulturalną.  

Polski Słownik Judaistyczny powstał jako praca zbiorowa pod. red. Zofii Borzymińskiej i Rafała Żebrowskiego. 

Projekt będzie stopniowo rozwijany we współpracy ze specjalistami i pracownikami Żydowskiego Instytutu Historycznego. Powstałe nowe hasła słownikowe zostaną zaktualizowane w oparciu o najnowsze badania i stan wiedzy. Wybrane zagadnienia zostaną uzupełnione o materiały wizualne oraz linki do plików źródłowych.  

Przypomnij

[[error]]

To pole jest wymagane.
Nazwa użytkownika musi mieć najwyżej 30 znaków.
Nazwa użytkownika musi mieć co najmniej 2 znaki.
[[error]]
To pole jest wymagane.
[[error]]
To pole jest wymagane.
Adresy różnią się od siebie.
To pole jest wymagane.
Hasło musi zawierać co najmniej 6 znaków, w tym małą literę, wielką literę oraz cyfrę.
To pole jest wymagane.
Hasła różnią się od siebie.
Rok urodzenia musi składać się z 4 cyfr.
Nieprawidłowy rok urodzenia
[[error]]

Pola oznaczone * są obowiązkowe. Klikając przycisk „załóż konto”, akceptujesz nasz Regulamin oraz potwierdzasz zapoznanie się z Zasadami dotyczącymi danych, w tym z Zasadami stosowania plików cookie.

Dziękujemy za założenie konta w portalu Delet. Aby w pełni korzystać z możliwości portalu, musisz aktywować konto. Na podany adres email został wysłany link aktywacyjny. Jeśli nie dostałeś linka aktywacyjnego, zobacz, co możesz zrobić w FAQ.

Twoje konto w portalu Delet nie jest jeszcze aktywne, kliknij w link aktywacyjny w przesłanym emailu (jeśli nie otrzymałeś maila aktywacyjnego w ciągu godziny, sprawdź folder spam) lub wyślij mail aktywacyjny ponownie. W razie problemów skontaktuj się z administratorem.

Zbyt wiele razy został wpisany niepoprawny mail lub hasło.
Kolejną próbę będzie można podjąć za 5 minut.

Twoje konto zostało aktywowane!

To pole jest wymagane.

Na twój podany przy rejestracji adres email zostanie przesłany link umożlwiający zmianę hasła.

To pole jest wymagane.
Hasło musi zawierać co najmniej 6 znaków, w tym małą literę, wielką literę oraz cyfrę.
To pole jest wymagane.
Hasła różnią się od siebie.

Twoje hasło zostało zmienione.

Nie udało się zmienić hasła.

[[error]]

Nowy zbiór

To pole jest wymagane.
Opis może mieć najwyżej 200 znaków.
Opis musi mieć co najmniej 2 znaki.
POL ENG

Pola oznaczone * są obowiązkowe.

[[infoContent]]