parochet (hebr.; jid. porojches) – w synagodze bogato zdobiona zasłona na aron (ha-)kodesz. Geneza zwyczaju zawieszania p. sięga czasów biblijnych i odwołuje się do nakazów Bożych, odnoszących się do urządzenia Pierwszego Przybytku. Używany współcześnie p. jest odpowiednikiem zasłony, która w Namiocie Spotkania (a potem w Świątyni Jerozolimskiej), oddzielała miejsce Święte (hebr. Kodesz) od Najświętszego ( Święte Świętych), gdzie stała Arka Przymierza (Wj 26,31-34; 2 Krn 3,14). Kryła ona przed oczyma [więcej...]
Szanowni Państwo!
Udostępniliśmy Polski Słownik Judaistyczny w Portalu Delet.
Jest to wersja testowa (beta), w związku z czym na stronie mogą pojawić się błędy.
Zachęcamy do korzystania.
haskala (hebr., edukacja, nauczanie, erudycja, oświecenie; jid. haskole) – nurt w kulturze żydowskiej rozwijający się w Europie od lat 80. XVIII w., powstały pod wpływem oddziaływania haseł oświecenia w krajach europejskich, jak również szeroko rozumianych tradycji nurtu racjonalistycznego w filozofii żydowskiej, począwszy od Majmonidesa i jego zwolenników. Już w latach 40. XVIII w. zaczęły się pojawiać wybitne jednostki, będące jego protagonistami, w tym wielu Żydów pochodzących z terenów [więcej...]
Rosz ha-Szana Rosz ha-Szana (hebr., Początek Roku; jid. Roszeszone) – 1. święto Nowego Roku, zw. też w Polsce Świętem Trąbek, Trąbkami – obchodzone pierwszego i drugiego dnia tiszri, będące początkiem Jamim Noraim, które kończą się w dniu Jom Kipur. Pierwotnie, tzn. w BH święto to określano jako Zichron Terua (hebr., Upamiętnienie Dęcia w Szofar) oraz Jom Terua (hebr., Dzień Dęcia w Szofar). Nazwa R. ha-Sz. pojawia się dopiero w Misznie, gdzie wyliczono cztery daty w kalendarzu żydowskim, będące pierwszym [więcej...]
nurt w łonie syjonizmu, zmierzający do poszukiwania alternatywnych do Palestyny miejsc dla osadnictwa żydowskiego w warunkach kulturalnych, religijnych i – możliwie jak najszerszej – politycznej autonomii. Ruch ten powstał w efekcie rozłamu, który nastąpił podczas VII Światowego Kongresu Syjonistycznego (Bazylea 1905), po odrzuceniu ugandyjskiego planu osiedlenia i potwierdzeniu, że jedynie Palestyna może być miejscem powstania państwa i celem masowej emigracji Żydów, organizowanej przez generalny nurt syjonizmu. Wówczas 40 delegatów, pod przywództwem pisarza z Anglii, Israela Zangwilla (1864-1926), założyło Jewish Territorial Organization (JTO; Światowa Organizacja Terytorialistyczna) o zasięgu ogólnoświatowym. Siedzibą jej biura centralnego był Londyn, a najważniejszą agendą – tzw. komitet geograficzny, poszukujący najlepszych warunków dla żydowskiego osadnictwa w „Itoland”. Do końca I wojny światowej ruch ten był szczególnie silny w Królestwie Polskim. Opublikowanie deklaracji Balfoura (1917) przyczyniło się do rozwoju syjonizmu i osłabienia w jego łonie nurtu terytorialistycznego. JTO została rozwiązana w 1925. W latach 30. XX w. restrykcje brytyjskie przeciw żydowskiemu ruchowi imigracyjnemu do Palestyny, a następnie rosnące zagrożenie europejskich skupisk żydowskich przez faszyzm i falę antysemityzmu, doprowadziły do odrodzenia t. Powstające wówczas organizacje miały lokalny charakter. Najważniejszą z nich była Freeland Movement for Jewish Territorial Colonization, utworzona w Wlk. Brytanii, działająca do 1948. Nie wszystkie tego typu inicjatywy były dziełem terytorialistów z przekonania, lecz bywały wymuszone zagrożeniami ze strony faszyzmu i antysemityzmu. Jedną z nich był powstały w Polsce w 1938 Żydowski Komitet do Spraw Kolonizacji, pod kierownictwem M. Schorra, przewodniczącego polskiego oddziału Agencji Żydowskiej.
Prezentujemy Polski Słownik Judaistyczny (PSJ) w nowej, odświeżonej formie.
PSJ umożliwia szybki i wygodny dostęp do blisko czterech tysięcy haseł dotyczących kultury i historii Żydów polskich. Słownik przybliża użytkownikom takie zagadnienia jak religia, nauka, obyczaje, sztuka, polityka, życie codzienne i gospodarcze. Bardzo ważną i dużą część słownika stanowią biogramy najwybitniejszych przedstawicieli świata kultury żydowskiej oraz polsko-żydowskiej. PSJ stanowi idealny punkt wyjścia do dalszych poszukiwań i badan nad kulturą żydowską. Stanowi także przydatne narzędzie dla wszystkich zajmujących się działalnością edukacyjną i kulturalną.
Polski Słownik Judaistyczny powstał jako praca zbiorowa pod. red. Zofii Borzymińskiej i Rafała Żebrowskiego.
Projekt będzie stopniowo rozwijany we współpracy ze specjalistami i pracownikami Żydowskiego Instytutu Historycznego. Powstałe nowe hasła słownikowe zostaną zaktualizowane w oparciu o najnowsze badania i stan wiedzy. Wybrane zagadnienia zostaną uzupełnione o materiały wizualne oraz linki do plików źródłowych.