parochet (hebr.; jid. porojches) – w synagodze bogato zdobiona zasłona na aron (ha-)kodesz. Geneza zwyczaju zawieszania p. sięga czasów biblijnych i odwołuje się do nakazów Bożych, odnoszących się do urządzenia Pierwszego Przybytku. Używany współcześnie p. jest odpowiednikiem zasłony, która w Namiocie Spotkania (a potem w Świątyni Jerozolimskiej), oddzielała miejsce Święte (hebr. Kodesz) od Najświętszego ( Święte Świętych), gdzie stała Arka Przymierza (Wj 26,31-34; 2 Krn 3,14). Kryła ona przed oczyma [więcej...]
Szanowni Państwo!
Udostępniliśmy Polski Słownik Judaistyczny w Portalu Delet.
Jest to wersja testowa (beta), w związku z czym na stronie mogą pojawić się błędy.
Zachęcamy do korzystania.
haskala (hebr., edukacja, nauczanie, erudycja, oświecenie; jid. haskole) – nurt w kulturze żydowskiej rozwijający się w Europie od lat 80. XVIII w., powstały pod wpływem oddziaływania haseł oświecenia w krajach europejskich, jak również szeroko rozumianych tradycji nurtu racjonalistycznego w filozofii żydowskiej, począwszy od Majmonidesa i jego zwolenników. Już w latach 40. XVIII w. zaczęły się pojawiać wybitne jednostki, będące jego protagonistami, w tym wielu Żydów pochodzących z terenów [więcej...]
Rosz ha-Szana Rosz ha-Szana (hebr., Początek Roku; jid. Roszeszone) – 1. święto Nowego Roku, zw. też w Polsce Świętem Trąbek, Trąbkami – obchodzone pierwszego i drugiego dnia tiszri, będące początkiem Jamim Noraim, które kończą się w dniu Jom Kipur. Pierwotnie, tzn. w BH święto to określano jako Zichron Terua (hebr., Upamiętnienie Dęcia w Szofar) oraz Jom Terua (hebr., Dzień Dęcia w Szofar). Nazwa R. ha-Sz. pojawia się dopiero w Misznie, gdzie wyliczono cztery daty w kalendarzu żydowskim, będące pierwszym [więcej...]
(od grec. anti = przeciw + nómos = prawo) – przeciwstawianie się prawu lub jego odrzucenie, wyrażane przez różne postawy intelektualne oraz ruchy religijne. Tendencje a. pojawiały się w różnych epokach i religiach. Rozmaite też bywały przyczyny ich podejmowania. W tradycji judeochrześcijańskiej wielki spór związany z a. powstał wokół oskarżenia przez Żydów o a. św. Pawła w ostatnim okresie jego działalności w Jerozolimie, zwłaszcza w związku z jego nauką o wolności dzieci Bożych oraz usprawiedliwieniu i zbawieniu przez wiarę. A. przejawiał się także w pewnych ruchach gnostyckich, zwalczających judaizm i Prawo Mojżeszowe, których przedstawiciele głosili, że Bóg ( JHWH) ze ST nie był Bogiem Najwyższym, a Jego prawo należy odrzucić. Z kolei Ojcowie Kościoła w prawach wynikających z piśmiennictwa hebr. widzieli jedynie alegoryczną zapowiedź i przygotowanie do ustanowienia „prawdziwego” prawa przez Chrystusa ( Jezus z Nazaretu), co z punktu widzenia Żydów również było a. W judaizmie, zarówno w hellenistycznym Egipcie, jak i później w średniowieczu, a. wyrastał przede wszystkim z podkopania nakazów Tory przez niektóre symboliczne i alegoryczne interpretacje, które następnie ulegały filozoficznej reinterpretacji. Także w studiach nad kabałą kryły się niejednokrotnie zaczyny a. Przede wszystkim wiązały się one z wyborem jednej tylko drogi interpretacji, a mianowicie mistycznej, zwłaszcza w Zoharze. Prowadziło to do krytyki przez niektórych mistyków dosłownej egzegezy, stosowanej przez uczonych w studiach nad halachą. Tendencje te znalazły ostateczny wyraz w pojęciu „świętego grzesznika” w sabataizmie i frankizmie. A. ulegał rytualizacji w pewnych heretyckich ruchach mistycznych, zwłaszcza w niektórych sektach sabataistycznych. Nurty a. uwidoczniły się także w ruchach wynikłych z ducha reformy judaizmu w XIX w., przede wszystkim pod wpływem oddziaływania nowoczes. liberalizmu (por. judaizm reformowany).
Prezentujemy Polski Słownik Judaistyczny (PSJ) w nowej, odświeżonej formie.
PSJ umożliwia szybki i wygodny dostęp do blisko czterech tysięcy haseł dotyczących kultury i historii Żydów polskich. Słownik przybliża użytkownikom takie zagadnienia jak religia, nauka, obyczaje, sztuka, polityka, życie codzienne i gospodarcze. Bardzo ważną i dużą część słownika stanowią biogramy najwybitniejszych przedstawicieli świata kultury żydowskiej oraz polsko-żydowskiej. PSJ stanowi idealny punkt wyjścia do dalszych poszukiwań i badan nad kulturą żydowską. Stanowi także przydatne narzędzie dla wszystkich zajmujących się działalnością edukacyjną i kulturalną.
Polski Słownik Judaistyczny powstał jako praca zbiorowa pod. red. Zofii Borzymińskiej i Rafała Żebrowskiego.
Projekt będzie stopniowo rozwijany we współpracy ze specjalistami i pracownikami Żydowskiego Instytutu Historycznego. Powstałe nowe hasła słownikowe zostaną zaktualizowane w oparciu o najnowsze badania i stan wiedzy. Wybrane zagadnienia zostaną uzupełnione o materiały wizualne oraz linki do plików źródłowych.