parochet (hebr.; jid. porojches) – w synagodze bogato zdobiona zasłona na aron (ha-)kodesz. Geneza zwyczaju zawieszania p. sięga czasów biblijnych i odwołuje się do nakazów Bożych, odnoszących się do urządzenia Pierwszego Przybytku. Używany współcześnie p. jest odpowiednikiem zasłony, która w Namiocie Spotkania (a potem w Świątyni Jerozolimskiej), oddzielała miejsce Święte (hebr. Kodesz) od Najświętszego ( Święte Świętych), gdzie stała Arka Przymierza (Wj 26,31-34; 2 Krn 3,14). Kryła ona przed oczyma [więcej...]
Szanowni Państwo!
Udostępniliśmy Polski Słownik Judaistyczny w Portalu Delet.
Jest to wersja testowa (beta), w związku z czym na stronie mogą pojawić się błędy.
Zachęcamy do korzystania.
haskala (hebr., edukacja, nauczanie, erudycja, oświecenie; jid. haskole) – nurt w kulturze żydowskiej rozwijający się w Europie od lat 80. XVIII w., powstały pod wpływem oddziaływania haseł oświecenia w krajach europejskich, jak również szeroko rozumianych tradycji nurtu racjonalistycznego w filozofii żydowskiej, począwszy od Majmonidesa i jego zwolenników. Już w latach 40. XVIII w. zaczęły się pojawiać wybitne jednostki, będące jego protagonistami, w tym wielu Żydów pochodzących z terenów [więcej...]
Rosz ha-Szana Rosz ha-Szana (hebr., Początek Roku; jid. Roszeszone) – 1. święto Nowego Roku, zw. też w Polsce Świętem Trąbek, Trąbkami – obchodzone pierwszego i drugiego dnia tiszri, będące początkiem Jamim Noraim, które kończą się w dniu Jom Kipur. Pierwotnie, tzn. w BH święto to określano jako Zichron Terua (hebr., Upamiętnienie Dęcia w Szofar) oraz Jom Terua (hebr., Dzień Dęcia w Szofar). Nazwa R. ha-Sz. pojawia się dopiero w Misznie, gdzie wyliczono cztery daty w kalendarzu żydowskim, będące pierwszym [więcej...]
(1877 Ilino [współcz. Białoruś] – 1944 Oświęcim) – kupiec, działacz syjon., Przełożony Starszeństwa Żydów w getcie łódzkim. Uczęszczał najpierw do chederu, a potem do rosyjskiej szkoły elementarnej. W Łodzi zamieszkał w 1898. Do stycznia 1914 był kupcem, potem współwłaścicielem niewielkiej wytwórni włókienniczej. W okresie I wojny światowej przebywał w Rosji, gdzie działał w moskiewskim Ogólnym Komitecie Pomocy Żydom Polskim. Po powrocie do Łodzi (1918) pracował jako agent ubezpieczeniowy (do 1933). Był działaczem społecznym, m.in. był czynny w wielu placówkach oświatowych i opiekuńczych (w tym w CENTOS-ie), kierował Domem Sierot w Helenówku. Był członkiem Dozoru Bóżniczego, potem przewodniczącym frakcji syjonistycznej Zarządu Żydowskiej Gminy Wyznaniowej. Dał się poznać jako przeciwnik bojkotu antyżydowskiego. Od 13 X 1939, aż do likwidacji getta łódzkiego w sierpniu 1944, stał na czele Rady Starszych (niem. Altestenrat; zob. Judenrat) jako zarządzający (Przełożony Starszeństwa Żydów), z ramienia władz okupacyjnych, kilkusettysięczną łódz. dzielnicą zamkniętą. Dbał o rozwój wytwórczości przemysł., traktując to jako realizację swojej koncepcji ratowania Żydów, tzn. ocalenia choćby najmniejszej ich liczby za wszelką cenę, najpierw przed terrorem, grabieżą i głodem, później przed zagładą. W getcie – ze względu na jego wyjątkową autonomię – do września 1942 sprawował władzę dyktatorską, tłumiąc jakikolwiek opór (m.in. sabotaże i strajki o charakterze ekonomicznym). Dbał o sprawiedliwe rozłożenie ciężarów pośród mieszkańców getta, wprowadził własne, „gettowe” pieniądze (popularnie zw. „chaimkami”), wydawał własną gazetę. Współdziałał aktywnie w akcjach wysiedleńczych, m.in. dzieci; część Żydów z getta łódzkiego została skierowana do ośrodków zagłady, część do obozów koncentracyjnych. Niektórzy z nich doczekali wyzwolenia. We wrześniu 1942 R. osobiście sporządził spis osób przeznaczonych do deportacji, kiedy już było wiadomo, że są one posyłane na śmierć. W sierpniu 1944, parę tygodni po zamachu na Hitlera, po zatrzymaniu ofensywy radzieckiej na linii Wisły, dwa i pół miesiąca przed wydaniem przez Himmlera rozkazu o wstrzymaniu eksterminacji ludności żyd., R. – razem z ok. 70 tys. innych mieszkańców getta łódzkiego – został wywieziony do Oświęcimia II – Brzezinki i zagazowany (por. komory gazowe). (Por. też Rudnicki Adolf)
Prezentujemy Polski Słownik Judaistyczny (PSJ) w nowej, odświeżonej formie.
PSJ umożliwia szybki i wygodny dostęp do blisko czterech tysięcy haseł dotyczących kultury i historii Żydów polskich. Słownik przybliża użytkownikom takie zagadnienia jak religia, nauka, obyczaje, sztuka, polityka, życie codzienne i gospodarcze. Bardzo ważną i dużą część słownika stanowią biogramy najwybitniejszych przedstawicieli świata kultury żydowskiej oraz polsko-żydowskiej. PSJ stanowi idealny punkt wyjścia do dalszych poszukiwań i badan nad kulturą żydowską. Stanowi także przydatne narzędzie dla wszystkich zajmujących się działalnością edukacyjną i kulturalną.
Polski Słownik Judaistyczny powstał jako praca zbiorowa pod. red. Zofii Borzymińskiej i Rafała Żebrowskiego.
Projekt będzie stopniowo rozwijany we współpracy ze specjalistami i pracownikami Żydowskiego Instytutu Historycznego. Powstałe nowe hasła słownikowe zostaną zaktualizowane w oparciu o najnowsze badania i stan wiedzy. Wybrane zagadnienia zostaną uzupełnione o materiały wizualne oraz linki do plików źródłowych.