parochet (hebr.; jid. porojches) – w synagodze bogato zdobiona zasłona na aron (ha-)kodesz. Geneza zwyczaju zawieszania p. sięga czasów biblijnych i odwołuje się do nakazów Bożych, odnoszących się do urządzenia Pierwszego Przybytku. Używany współcześnie p. jest odpowiednikiem zasłony, która w Namiocie Spotkania (a potem w Świątyni Jerozolimskiej), oddzielała miejsce Święte (hebr. Kodesz) od Najświętszego ( Święte Świętych), gdzie stała Arka Przymierza (Wj 26,31-34; 2 Krn 3,14). Kryła ona przed oczyma [więcej...]
Szanowni Państwo!
Udostępniliśmy Polski Słownik Judaistyczny w Portalu Delet.
Jest to wersja testowa (beta), w związku z czym na stronie mogą pojawić się błędy.
Zachęcamy do korzystania.
haskala (hebr., edukacja, nauczanie, erudycja, oświecenie; jid. haskole) – nurt w kulturze żydowskiej rozwijający się w Europie od lat 80. XVIII w., powstały pod wpływem oddziaływania haseł oświecenia w krajach europejskich, jak również szeroko rozumianych tradycji nurtu racjonalistycznego w filozofii żydowskiej, począwszy od Majmonidesa i jego zwolenników. Już w latach 40. XVIII w. zaczęły się pojawiać wybitne jednostki, będące jego protagonistami, w tym wielu Żydów pochodzących z terenów [więcej...]
Rosz ha-Szana Rosz ha-Szana (hebr., Początek Roku; jid. Roszeszone) – 1. święto Nowego Roku, zw. też w Polsce Świętem Trąbek, Trąbkami – obchodzone pierwszego i drugiego dnia tiszri, będące początkiem Jamim Noraim, które kończą się w dniu Jom Kipur. Pierwotnie, tzn. w BH święto to określano jako Zichron Terua (hebr., Upamiętnienie Dęcia w Szofar) oraz Jom Terua (hebr., Dzień Dęcia w Szofar). Nazwa R. ha-Sz. pojawia się dopiero w Misznie, gdzie wyliczono cztery daty w kalendarzu żydowskim, będące pierwszym [więcej...]
część średniego szczebla samorządu żydowskiego w dawnej Rzeczypospolitej. S.z. i o. działały między zjazdami sejmików żydowskich. Seniorzy ziemscy (hebr. rosze(j) ha-galil) zasiadali do obrad według hierarchicznego porządku. W poszczególnych s.z. i o. liczba członków wynosiła od pięciu – w Małopolsce, sześciu – w Wielkopolsce, do trzynastu – na Rusi. Zasadniczym zadaniem tych organów było realizowanie powziętych na sejmikach uchwał oraz rozwiązywanie bieżących spraw ziemstwa i okręgu. We wszystkich czterech ziemstwach i siedmiu okręgach senioraty przede wszystkim zajmowały się sprawami podatku pogłównego. Były one zorganizowane podobnie, jak zarządy gmin. W skład s.z. i o. wchodzili: marszałek ziemstwa, rabin ziemski, seniorzy zwykli i podziemscy oraz urzędnicy ziemstwa i okręgu (m.in.: wiernik, symplarz, syndyk, pisarz ziemski i szkolnik). Marszałek zajmował się bieżącymi sprawami ziemstwa i okręgu, wraz z rabinem wydawał dyspozycje prawne, a po wyborach obaj przedstawiali się wojewodzie. Rabin nie był – tak jak w gminie – zwykłym urzędnikiem, ale duchowym i moralnym przywódcą, osobą o wielkim autorytecie. Seniorzy pomagali marszałkowi w zarządzaniu majątkiem, sporządzaniu wykazu podatków państwowych i ziemskich. Seniorom ziemstw przysługiwało prawo rozstrzygania sporów między władzami kahału a osobami prywatnymi w miejscu ich zamieszkania; dotyczyło to także Żydów mieszkających we wsiach, gdy przedmiot sporu nie przekraczał wartości 100 złp. Senior ziemstwa mógł (od 1691) zmieniać ustalony tradycją porządek wzywania Żydów do czytania Tory w szabat i w dni świąteczne. Wiernicy ziemscy, podobnie jak kahalni, w zasadzie byli kasjerami. Syndyk ziemski zajmował się nie tylko interwencjami, ale i sprawami finansowymi. Pisarz przechowywał wszystkie księgi oraz dokonywał wpisów do pinkasu ziemskiego. Można sądzić, że organizacja oraz zadania senioratu i ziemstw były podobne. (Zob. też Trybunały Sejmowe żydowskie)
Prezentujemy Polski Słownik Judaistyczny (PSJ) w nowej, odświeżonej formie.
PSJ umożliwia szybki i wygodny dostęp do blisko czterech tysięcy haseł dotyczących kultury i historii Żydów polskich. Słownik przybliża użytkownikom takie zagadnienia jak religia, nauka, obyczaje, sztuka, polityka, życie codzienne i gospodarcze. Bardzo ważną i dużą część słownika stanowią biogramy najwybitniejszych przedstawicieli świata kultury żydowskiej oraz polsko-żydowskiej. PSJ stanowi idealny punkt wyjścia do dalszych poszukiwań i badan nad kulturą żydowską. Stanowi także przydatne narzędzie dla wszystkich zajmujących się działalnością edukacyjną i kulturalną.
Polski Słownik Judaistyczny powstał jako praca zbiorowa pod. red. Zofii Borzymińskiej i Rafała Żebrowskiego.
Projekt będzie stopniowo rozwijany we współpracy ze specjalistami i pracownikami Żydowskiego Instytutu Historycznego. Powstałe nowe hasła słownikowe zostaną zaktualizowane w oparciu o najnowsze badania i stan wiedzy. Wybrane zagadnienia zostaną uzupełnione o materiały wizualne oraz linki do plików źródłowych.