parochet (hebr.; jid. porojches) – w synagodze bogato zdobiona zasłona na aron (ha-)kodesz. Geneza zwyczaju zawieszania p. sięga czasów biblijnych i odwołuje się do nakazów Bożych, odnoszących się do urządzenia Pierwszego Przybytku. Używany współcześnie p. jest odpowiednikiem zasłony, która w Namiocie Spotkania (a potem w Świątyni Jerozolimskiej), oddzielała miejsce Święte (hebr. Kodesz) od Najświętszego ( Święte Świętych), gdzie stała Arka Przymierza (Wj 26,31-34; 2 Krn 3,14). Kryła ona przed oczyma [więcej...]
Szanowni Państwo!
Udostępniliśmy Polski Słownik Judaistyczny w Portalu Delet.
Jest to wersja testowa (beta), w związku z czym na stronie mogą pojawić się błędy.
Zachęcamy do korzystania.
haskala (hebr., edukacja, nauczanie, erudycja, oświecenie; jid. haskole) – nurt w kulturze żydowskiej rozwijający się w Europie od lat 80. XVIII w., powstały pod wpływem oddziaływania haseł oświecenia w krajach europejskich, jak również szeroko rozumianych tradycji nurtu racjonalistycznego w filozofii żydowskiej, począwszy od Majmonidesa i jego zwolenników. Już w latach 40. XVIII w. zaczęły się pojawiać wybitne jednostki, będące jego protagonistami, w tym wielu Żydów pochodzących z terenów [więcej...]
Rosz ha-Szana Rosz ha-Szana (hebr., Początek Roku; jid. Roszeszone) – 1. święto Nowego Roku, zw. też w Polsce Świętem Trąbek, Trąbkami – obchodzone pierwszego i drugiego dnia tiszri, będące początkiem Jamim Noraim, które kończą się w dniu Jom Kipur. Pierwotnie, tzn. w BH święto to określano jako Zichron Terua (hebr., Upamiętnienie Dęcia w Szofar) oraz Jom Terua (hebr., Dzień Dęcia w Szofar). Nazwa R. ha-Sz. pojawia się dopiero w Misznie, gdzie wyliczono cztery daty w kalendarzu żydowskim, będące pierwszym [więcej...]
(od szabas, szabes = jid., sobota) – 1. mała, cienka, tzw. groszowa świeczka łojowa, używana przez biedotę żydowską przede wszystkim do palenia w szabat; mogąca też służyć do oświetlania pomieszczeń w inne dni; 2. określenie wódki, używanej przez Żydów w szabas do kid(d)uszu, zamiast wina. Obyczaj ten był popularny szczególnie w północno-wschodnich rejonach Rzeczpospolitej (Litwa), gdzie panował surowszy klimat. W 2. poł. XIX w., wraz ze zniesieniem przepisów dotyczących ograniczeń zamieszkiwania ludności żydowskiej (por. strefa osiadłości) i wynikającym stąd napływem litwaków i Żydów ze Wschodu na ziemie centr. Polski, obyczaj ten upowszechnił się (zob. też minhag); 3. aksamitna okrągła czapeczka (jarmułka), noszona przez Żydów w szabat i święta, ozdobiona haftem lub wykonana techniką szychu, czasem okolona futerkiem; 4. popularna nazwa żydowskiej szkoły elementarnej, w której w soboty nie odbywały się zajęcia. Szkoły takie były tworzone w okresie międzywojennym na podstawie przepisów tymczasowych (obowiązujących na terenach byłej Rosji) o szkołach elementarnych, wydanych 10 VIII 1917 przez Departament WRiOP Tymczasowej Rady Stanu, a potem – Okólnika ministra WRiOP z 14 VI 1918 (w którym była mowa także o innych świętach żydowskich). Z biegiem czasu, z placówek tych korzystała coraz większa liczba dzieci i – zgodnie z przyjętym przez polskie władze założeniem – wywarły one znaczny wpływ na polonizację młodzieży żydowskiej.
Prezentujemy Polski Słownik Judaistyczny (PSJ) w nowej, odświeżonej formie.
PSJ umożliwia szybki i wygodny dostęp do blisko czterech tysięcy haseł dotyczących kultury i historii Żydów polskich. Słownik przybliża użytkownikom takie zagadnienia jak religia, nauka, obyczaje, sztuka, polityka, życie codzienne i gospodarcze. Bardzo ważną i dużą część słownika stanowią biogramy najwybitniejszych przedstawicieli świata kultury żydowskiej oraz polsko-żydowskiej. PSJ stanowi idealny punkt wyjścia do dalszych poszukiwań i badan nad kulturą żydowską. Stanowi także przydatne narzędzie dla wszystkich zajmujących się działalnością edukacyjną i kulturalną.
Polski Słownik Judaistyczny powstał jako praca zbiorowa pod. red. Zofii Borzymińskiej i Rafała Żebrowskiego.
Projekt będzie stopniowo rozwijany we współpracy ze specjalistami i pracownikami Żydowskiego Instytutu Historycznego. Powstałe nowe hasła słownikowe zostaną zaktualizowane w oparciu o najnowsze badania i stan wiedzy. Wybrane zagadnienia zostaną uzupełnione o materiały wizualne oraz linki do plików źródłowych.