parochet (hebr.; jid. porojches) – w synagodze bogato zdobiona zasłona na aron (ha-)kodesz. Geneza zwyczaju zawieszania p. sięga czasów biblijnych i odwołuje się do nakazów Bożych, odnoszących się do urządzenia Pierwszego Przybytku. Używany współcześnie p. jest odpowiednikiem zasłony, która w Namiocie Spotkania (a potem w Świątyni Jerozolimskiej), oddzielała miejsce Święte (hebr. Kodesz) od Najświętszego ( Święte Świętych), gdzie stała Arka Przymierza (Wj 26,31-34; 2 Krn 3,14). Kryła ona przed oczyma [więcej...]
Szanowni Państwo!
Udostępniliśmy Polski Słownik Judaistyczny w Portalu Delet.
Jest to wersja testowa (beta), w związku z czym na stronie mogą pojawić się błędy.
Zachęcamy do korzystania.
haskala (hebr., edukacja, nauczanie, erudycja, oświecenie; jid. haskole) – nurt w kulturze żydowskiej rozwijający się w Europie od lat 80. XVIII w., powstały pod wpływem oddziaływania haseł oświecenia w krajach europejskich, jak również szeroko rozumianych tradycji nurtu racjonalistycznego w filozofii żydowskiej, począwszy od Majmonidesa i jego zwolenników. Już w latach 40. XVIII w. zaczęły się pojawiać wybitne jednostki, będące jego protagonistami, w tym wielu Żydów pochodzących z terenów [więcej...]
Rosz ha-Szana Rosz ha-Szana (hebr., Początek Roku; jid. Roszeszone) – 1. święto Nowego Roku, zw. też w Polsce Świętem Trąbek, Trąbkami – obchodzone pierwszego i drugiego dnia tiszri, będące początkiem Jamim Noraim, które kończą się w dniu Jom Kipur. Pierwotnie, tzn. w BH święto to określano jako Zichron Terua (hebr., Upamiętnienie Dęcia w Szofar) oraz Jom Terua (hebr., Dzień Dęcia w Szofar). Nazwa R. ha-Sz. pojawia się dopiero w Misznie, gdzie wyliczono cztery daty w kalendarzu żydowskim, będące pierwszym [więcej...]
(1900 Gowarczów w Radomskiem – 1941 Wilno [Ponary]) – pisarz, poeta, tłumacz, publicysta, krytyk literacki, tworzący w języku jidysz. Pochodził z ubogiej rodziny o tradycjach rabinackich; poprzez matkę był potomkiem Jaakowa Icchaka ben Aszera z Przysuchy. W 1902 rodzina R. przeniosła się do Łodzi, w której pisarz spędził większą część życia. Wcześnie osierocony, uczęszczał jedynie przez cztery lata do chederu, poza tym, był samoukiem. Zaczął pisać, mając 14 lat. Początkowo zamieszczał swe poezje w żydowskiej prasie łódzkiej. Dorabiał też malowaniem plakatów. Brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej 1919–1920, jako żołnierz pod rozkazami gen. Lucjana Żeligowskiego. Potem pisał także nowele i opowiadania. Publikował w wielu czasopismach łódzkich, wileńskich i warszawskich (m.in. powieści w odcinkach w dziennikach „Hajnt”, „Łodzer Tagebłat”), tworząc również literaturę brukową (np. Klole fun blut, roman fun jidiszer łebn fun der lecter cajt; Przekleństwo krwi, powieść z żydowskiego życia z ostatniego czasu, 1926). Pracował m.in. jako dziennikarz i dyrektor teatru rewiowego. Był centralną postacią łódzkiej cyganerii literackiej, ekscentrykiem zarówno w twórczości, jak i w życiu. W poezji łączył elementy makabryczne z groteską, zaprawiając cynicznym humorem codzienne sprawy i zjawiska. Założył i redagował pismo literackie „Os” (jid., Litera [Znak], Łódź 1936–1939). Publikował w nim własne utwory, zazwyczaj pod pseudonimami: Rut Wincykster albo Szabtaj Cyster. Przez jakiś czas mieszkał w Warszawie, gdzie współpracował z prasą codzienną, m.in. z gazetą „Unzer Ekspres”. Po wybuchu II wojny światowej krótko pozostawał w Warszawie, po czym uciekł do Wilna. Pisał wówczas niewiele. W 1940, wspólnie z N. Pryłuckim, wydał almanach literacki Unterwegns (jid., Po drodze). Po zajęciu miasta przez Sowietów nie wahał się występować przeciw „doktrynie socrealizmu”. Zginął zamordowany przez Niemców. Opublikował w formie książkowej: trzy tomy wierszy Untern płojt fun der wełt (Pod płotem świata, 1928), Groer friling (Szara wiosna, 1933) i Lider (Wiersze, 1937) oraz dwie powieści – Di gas (Ulica, 1928; tłumaczenie na j. pol. – 1991) i Bałut, roman fun a forsztot (Bałuty, powieść z przedmieścia, 1934). Przekładał też na język jidysz współczesnych poetów polskich, rosyjskich i niemieckich.
Prezentujemy Polski Słownik Judaistyczny (PSJ) w nowej, odświeżonej formie.
PSJ umożliwia szybki i wygodny dostęp do blisko czterech tysięcy haseł dotyczących kultury i historii Żydów polskich. Słownik przybliża użytkownikom takie zagadnienia jak religia, nauka, obyczaje, sztuka, polityka, życie codzienne i gospodarcze. Bardzo ważną i dużą część słownika stanowią biogramy najwybitniejszych przedstawicieli świata kultury żydowskiej oraz polsko-żydowskiej. PSJ stanowi idealny punkt wyjścia do dalszych poszukiwań i badan nad kulturą żydowską. Stanowi także przydatne narzędzie dla wszystkich zajmujących się działalnością edukacyjną i kulturalną.
Polski Słownik Judaistyczny powstał jako praca zbiorowa pod. red. Zofii Borzymińskiej i Rafała Żebrowskiego.
Projekt będzie stopniowo rozwijany we współpracy ze specjalistami i pracownikami Żydowskiego Instytutu Historycznego. Powstałe nowe hasła słownikowe zostaną zaktualizowane w oparciu o najnowsze badania i stan wiedzy. Wybrane zagadnienia zostaną uzupełnione o materiały wizualne oraz linki do plików źródłowych.