parochet (hebr.; jid. porojches) – w synagodze bogato zdobiona zasłona na aron (ha-)kodesz. Geneza zwyczaju zawieszania p. sięga czasów biblijnych i odwołuje się do nakazów Bożych, odnoszących się do urządzenia Pierwszego Przybytku. Używany współcześnie p. jest odpowiednikiem zasłony, która w Namiocie Spotkania (a potem w Świątyni Jerozolimskiej), oddzielała miejsce Święte (hebr. Kodesz) od Najświętszego ( Święte Świętych), gdzie stała Arka Przymierza (Wj 26,31-34; 2 Krn 3,14). Kryła ona przed oczyma [więcej...]
Szanowni Państwo!
Udostępniliśmy Polski Słownik Judaistyczny w Portalu Delet.
Jest to wersja testowa (beta), w związku z czym na stronie mogą pojawić się błędy.
Zachęcamy do korzystania.
haskala (hebr., edukacja, nauczanie, erudycja, oświecenie; jid. haskole) – nurt w kulturze żydowskiej rozwijający się w Europie od lat 80. XVIII w., powstały pod wpływem oddziaływania haseł oświecenia w krajach europejskich, jak również szeroko rozumianych tradycji nurtu racjonalistycznego w filozofii żydowskiej, począwszy od Majmonidesa i jego zwolenników. Już w latach 40. XVIII w. zaczęły się pojawiać wybitne jednostki, będące jego protagonistami, w tym wielu Żydów pochodzących z terenów [więcej...]
Rosz ha-Szana Rosz ha-Szana (hebr., Początek Roku; jid. Roszeszone) – 1. święto Nowego Roku, zw. też w Polsce Świętem Trąbek, Trąbkami – obchodzone pierwszego i drugiego dnia tiszri, będące początkiem Jamim Noraim, które kończą się w dniu Jom Kipur. Pierwotnie, tzn. w BH święto to określano jako Zichron Terua (hebr., Upamiętnienie Dęcia w Szofar) oraz Jom Terua (hebr., Dzień Dęcia w Szofar). Nazwa R. ha-Sz. pojawia się dopiero w Misznie, gdzie wyliczono cztery daty w kalendarzu żydowskim, będące pierwszym [więcej...]
skierowane przeciw Rosji i Prusom, wywołane zostało drugim rozbiorem Polski, rządami Targowicy i okupacją rosyjską. Akt powstania ogłosił Tadeusz Kościuszko 24 III 1794 na rynku w Krakowie. Chcąc pozyskać ludność żydowską, wygłosił przemówienie w synagodze w podkrakowskim Kazimierzu. W Warszawie powstanie wybuchło 17 IV 1794, a w walkach ulicznych, uwieńczonych rozbiciem najsilniejszego na ziemiach polskich garnizonu rosyjskiego, uczestniczyli też Żydzi. Ok. 150-300 Żydów warszawskich wstąpiło w szeregi milicji miejskiej, inni zadeklarowali na potrzeby wojska polskiego ponad 72 tys. zł, wzięli udział w pracach przy fortyfikowaniu stolicy. W Wilnie, opanowanym przez powstańców 22-23 kwietnia, jeden z tamtejszych maskili, Salomon Polonus, wygłosił 17 maja w synagodze mowę wzywającą do udziału w k.p., a kahał wileński przeznaczył na ten cel 25 tys. złotych. Wielu żydowskich żołnierzy broniło Wilna przed wojskami ros., które zajęły miasto 12 VIII 1794. Z inicjatywy Berka Joselewicza i Józefa Aronowicza, Kościuszko wyraził zgodę na formowanie w Warszawie „pułku lekkokonnego starozakonnego” (odezwa Kościuszki z 17 IX i Joselewicza z 1 X 1794). Pułk ten, którego liczebność jest szacowana przez historyków na ok. 500 osób, został doszczętnie rozbity podczas obrony Pragi przed Rosjanami (4 XI 1794). Zwycięzcy dopuścili się rzezi chrześcijańskiej i żydowskiej ludności cywilnej. Po kapitulacji Warszawy większość wojsk rozproszyła się, a kapitulacja pozostałych pod Radoszycami (16 XI 1794) zakończyła powstanie.
Prezentujemy Polski Słownik Judaistyczny (PSJ) w nowej, odświeżonej formie.
PSJ umożliwia szybki i wygodny dostęp do blisko czterech tysięcy haseł dotyczących kultury i historii Żydów polskich. Słownik przybliża użytkownikom takie zagadnienia jak religia, nauka, obyczaje, sztuka, polityka, życie codzienne i gospodarcze. Bardzo ważną i dużą część słownika stanowią biogramy najwybitniejszych przedstawicieli świata kultury żydowskiej oraz polsko-żydowskiej. PSJ stanowi idealny punkt wyjścia do dalszych poszukiwań i badan nad kulturą żydowską. Stanowi także przydatne narzędzie dla wszystkich zajmujących się działalnością edukacyjną i kulturalną.
Polski Słownik Judaistyczny powstał jako praca zbiorowa pod. red. Zofii Borzymińskiej i Rafała Żebrowskiego.
Projekt będzie stopniowo rozwijany we współpracy ze specjalistami i pracownikami Żydowskiego Instytutu Historycznego. Powstałe nowe hasła słownikowe zostaną zaktualizowane w oparciu o najnowsze badania i stan wiedzy. Wybrane zagadnienia zostaną uzupełnione o materiały wizualne oraz linki do plików źródłowych.