„Ojf der Wach” (Na Straży)
Charakterystyka pisma
Prawdopodobnie latem 1942 roku zaczęło ukazywać się w jidysz „Ojf der Wach” (Na Straży), które było też jednym z ostatnich tytułów prasowych wydawanych w getcie warszawskim. Pierwszy numer – numer specjalny, opisujący Wielką Akcję wysiedleńczą – nie zachował się. Posiadamy natomiast nienumerowany egzemplarz z 20 września, nr 2 z 4 grudnia oraz nr 3 z 26 grudnia 1942 roku, będący zarazem ostatnim znanym nam numerem podziemnej prasy bundowskiej w getcie warszawskim. Tak jak pozostałe pisma, był wydawany w postaci maszynopisu na powielaczu. Numer z 20 września 1942 roku o objętości 5 kart dotyczy głównie eksterminacji Żydów. Artykuł otwierający numer pt. Di ojsratung fun di warszewer jidn (Wymordowanie warszawskich Żydów) przypisuje się Maurycemu Orzechowi, natomiast drugi, pt. Di warszewer jidn wern dermordet in Treblinki (Żydzi warszawscy mordowani są w Treblince) – Zalmanowi Frydrychowi, ps. Zygmunt [ARG, t. 16, s. 517–523].
W numerze 2. z 4 grudnia oraz 3. z 26 grudnia, tak jak we wcześniejszych pismach Bundu, podawano informacje o sytuacji na frontach wojny, przedrukowywano artykuły z prasy polskich socjalistów, które ukazały się jesienią 1942 roku, lecz także informacje na temat Zagłady Żydów i sytuacji w getcie warszawskim. W artykule pt. Zajt af der wach (Bądźcie czujni), wzywano do stawienia oporu okupantowi:
„W s z y s c y są zagrożeni. Niech nikt nie waży się przyłożyć ręki, niech [nikt] nie pomaga – aktywnie czy biernie – oddać w ręce katów swego brata, swego przyjaciela, swego współpracownika. Nie bądźmy jak kupa śmieci, jak robaki, gdy w twarz zagląda nam śmierć. Pomagajmy jeden drugiemu. Ogólni zdrajcy, którzy pomagają wrogowi, muszą zostać wyplenieni ze społeczeństwa. Nie dajcie się pozabijać jak owce. Gotujcie się do obrony swego życia. Pamiętajcie, że także Wy – cywilna społeczność żydowska – znajdujecie się na froncie walki o wolność i człowieczeństwo. Wróg jest już ciężko ranny. Brońmy mężnie i dzielnie naszego honoru. Niech żyje wolność ” [Cyt. za: ARG, t. 16, s. 529–530 – „Ojf der Wach” nr 2 z 4.12.1942, k. 4].
Na łamach obu numerów podkreślano także, że wiadomość o Zagładzie Żydów trwającej na terenie okupowanej Polski przedostała się poza granice kraju na Zachód. Reakcje na te doniesienia zostały opisane w artykule pt. Ojsland wejst (Zagranica wie), co zapewne miało za zadanie nie tylko poinformowanie, że wiadomości o eksterminacji Żydów dotarły do innych państw, ale zapewne też dodać czytelnikom otuchy i nadziei, iż nie są osamotnieni w cierpieniu: „W końcu listopada odbyło się posiedzenie Rady Narodowej w Londynie, na której przemówienie o wyniszczaniu Żydów w Polsce wygłosił członek Rady, „A[rtur]” Zygielbojm. Opowiedział on o wyniszczaniu Żydów warszawskich w Treblince i zażądał odpowiedzi na pytanie, gdzie podziały się miliony polskich Żydów? Wicepremier Mikołajczyk mówił przez radio londyńskie o wymordowaniu Żydów w Polsce, o tym, że hitlerowcy szykują się także do wyniszczenia wielkiej części narodu polskiego. Rada Narodowa zwróciła się do państw alianckich z żądaniem przyspieszenia [utworzenia] drugiego frontu w Europie i zemsty na Niemcach za mordy popełnione na Żydach. W Szwecji ma obecnie miejsce wielki ruch protestacyjny z tego powodu, że Niemcy wysłali norweskich Żydów na statku w nieznanym kierunku. W Jerozolimie ogłoszono dzień żałoby z powodu mordowania Żydów w Europie. W prasie angielskiej i amerykańskiej ukazało się wiele artykułów o mordowaniu Żydów przez hitlerowców” [Cyt. za ARG, t. 16, s. 534 – „Ojf der Wach” r 2 z 4.12.1942, k. 7].
